The post RAPORT „Rynek R&D – opracowanie wstępnej koncepcji PWUIR” first appeared on FUNDACJA R&D HUB.

The post Opis webinarium „Rynek R&D – podsumowanie projektu” first appeared on FUNDACJA R&D HUB.

The post [RAPORT] „Prawo energetyczne/gospodarcze w biznesie – zmiana w kierunku zielonej transformacji ” first appeared on FUNDACJA R&D HUB.

The post Podsumowanie webinarium podsumowujące projekt „Poprawa dostępu do wiedzy nt. praw konsumenta, bezpieczeństwa żywności i prawa gospodarczego” w ramach grantu NoweFio. first appeared on FUNDACJA R&D HUB.

The post [RAPORT] Raport na temat utrudnień prowadzenia działalności gospodarczej w Polsce z uwzględnieniem potrzeb powiatów first appeared on FUNDACJA R&D HUB.

The post [RAPORT] “Prawne aspekty sprzedaży przez Internet” first appeared on FUNDACJA R&D HUB.

The post [RAPORT] “Nowa Żywność (Novel Food) w Unii Europejskiej” first appeared on FUNDACJA R&D HUB.

The post [RAPORT] – „Zabezpieczenie umów w obrocie gospodarczym. Windykacja wierzytelności na wypadek nieterminowych płatności” first appeared on FUNDACJA R&D HUB.

The post Rynek R&D w Polsce –analiza stanu faktycznego [RAPORT] first appeared on FUNDACJA R&D HUB.

The post „Nowe wymogi prawne dotyczące opakowań oraz wprowadzania do obrotu produktów w opakowaniach” – [RAPORT DOCELOWY] first appeared on FUNDACJA R&D HUB.

The post “PODSTAWOWE WYMOGI PRAWA ŻYWNOŚCIOWEGO I WPROWADZANIA DO OBROTU PRODUKTÓW SPOŻYWCZYCH” – raport z webinaru z 13.11.2023 r first appeared on FUNDACJA R&D HUB.

Prezentowane opracowania, tj.: „Bezpieczeństwo paliwowe Polski a technologie zeroemisyjne w transporcie w okresie niestabilnej sytuacji geopolitycznej” oraz „Zeroemisyjna mobilność motorem gospodarki, szanse dla Polski”, stanowią syntetyczne wprowadzenie do tematyki zeroemisyjnego transportu w Polsce, ale także prezentują zagadnienia mające strategiczne znaczenie dla wielu sektorów gospodarki. Odnoszą się m.in. do kwestii dywersyfikacji źródeł pochodzenia surowców energetycznych, jak również próbują odpowiedzieć na pytanie jak może wyglądać polska gospodarka bez ropy i gazu.

The post Raport – „Bezpieczeństwo paliwowe Polski…” i „Zeroemisyjna mobilność…” first appeared on FUNDACJA R&D HUB.

Webinarium zorganizowane w ramach zadania finansowanego ze środków otrzymanych z NIW-CRSO w ramach Programu Rozwoju Organizacji Obywatelskich na lata 2018-2030 PROO. Projekt realizowany przez Fundację R&D Hub przy współpracy z FoodFakty.pl

The post e-FORUM Innowacji sektora rolno-spożywczego cz. 2 first appeared on FUNDACJA R&D HUB.

The post e-FORUM Innowacji sektora rolno-spożywczego – raport podsumowujący webinarium first appeared on FUNDACJA R&D HUB.

Opracowanie wspólne: Fundacja Trójmorze oraz Fundacja R&D HUB

The post RAPORT: Przyszłość energetyki jądrowej w Polsce first appeared on FUNDACJA R&D HUB.

W ramach wspomnianych działań przeprowadziliśmy webinarium pod tytułem: „Jak  ograniczyć marnowanie żywności w gastronomii – racjonalne gospodarowanie zasobami”.  Podczas wydarzenia eksperci związani na co dzień z tematem zarządzania żywnością, mieli  okazję przedstawić słuchaczom szerszy zarys zagadnienia oraz wymienić się z innymi  ekspertami wiedzą dotyczącą marnowania żywności w różnych obszarach branży  gastronomicznej. Kolejny etap projektu to badanie, którego celem było oszacowanie realnej  ilości marnowanej żywności w branży gastronomicznej i lokalach żywienia zbiorowego. Ponadto, istotnym elementem było również poznanie przyczyn owego problemu i poziomu  wiedzy społeczeństwa na jego temat.  

Niniejszy raport przedstawia wyniki wstępnych badań. W pierwszej części znajdują się teoretyczne rozważania dotyczące marnowania żywności i odwołania do wcześniejszych prób  zbadania zagadnienia. Druga cześć́ ma charakter empiryczny – skupia się na oszacowaniu  rzeczywistej skali zjawiska, jego przyczyn, a także działań́ społecznych ukierunkowanych na  jego zwalczanie.

Raport został przygotowany przez Fundację R&D Hub wspólnie z Instytutem Promocji Gospodarki i Bankami Żywności w Olsztynie.

The post Raport z wyników przeprowadzenia badań w projekcie „Kierunek na GASTRO – niemarnowanie żywności” first appeared on FUNDACJA R&D HUB.

Autor: Marcel Bartczak

„Strategia przemysłowa UE jest skazana na porażkę: pod względem operacyjnym przyznaje zbyt dużą swobodę w zakresie jej tworzenia państwom członkowskim, utrudniając funkcjonowanie jednolitego rynku; ideowo kultywuje nacjonalizm ekonomiczny, utrudniając stawianie dalszych kroków na drodze do integracji europejskiej.” 

Taka teza jest często formułowana w kuluarach instytucji unijnych, ale czy jest ona słuszna?

Polityka przemysłowa UE jest tematem, który od początku istnienia Europejskiej Wspólnoty Węgla i Stali stale powraca w debacie publicznej. Aby w pełni rozsądzić zasadność powyższej tezy, zostanie ona podzielona na dwa komponenty: operacyjny i ideowy. W odpowiedzi na komponent operacyjny, twierdzę, że Unii Europejskiej rzeczywiście brakuje jednolitej i spójnej polityki przemysłowej i że brak ten uniemożliwia pełne wykorzystanie mechanizmu jednolitego rynku. W obecnych okolicznościach geopolitycznych ten brak może być o tyle tragiczny, że skutecznie blokuje zdolność UE do konkurowania z potęgami przemysłowymi w nowym paradygmacie zglobalizowanej makro-gospodarki. A to od tego będzie po części zależeć miejsce Europy w świecie.

W odniesieniu do komponentu ideowego, odpowiedź jest bardziej zniuansowana, bo należy podkreślić, że obwinianie procesu tworzenia wizji jak taka polityka przemysłowa powinna wyglądać za kultywowanie nacjonalizmu gospodarczego jest po prostu błędne z co najmniej dwóch powodów: pierwszym jest to, że UE, przynajmniej od czasu Traktatu z Maastricht opowiadała się za retoryką jedności i współpracy przemysłowej. Po drugie: jeśli do tej pory nie udało się wyłonić jednolitej europejskiej polityki przemysłowej, można to przypisać historycznej zależności od wzorca rozwoju polityk unijnych, inercji strukturalnej UE i niezdolności budżetowej oraz po prostu niechęci suwerennych państw do współpracy w tej kwestii. W niniejszym eseju dokonam krótkiego przeglądu unijnej polityki przemysłowej, jej kamieni milowych, przedstawię istotne wyzwania, jakie utrudniają jej urzeczywistnienie, i zakończę omawiając perspektywy koordynacji takiej polityki między państwami, by wykazać, że strategia przemysłowa UE nie jest w rzeczywistości skazana na porażkę.

    Sposoby konceptualizacji polityki przemysłowej w UE są wielorakie: w zależności od kontekstu może ona obejmować innowację, konkurencję, politykę handlową i inwestycyjną lub wszystkie te dziedziny na raz, biorąc pod uwagę jej wielowymiarowy charakter. Samo pojęcie przemysłu to także coś, co ewoluowało na przestrzeni lat – od tradycyjnego pojęcia przemysłu ciężkiego do terminu obejmującego nową generację usług przemysłowych – tzw. przemysł 4.0. W pewnym sensie debata na temat polityki przemysłowej odzwierciedlała debatę toczącą się w dziedzinie ekonomii politycznej na temat liberalizmu, jako że w podobny sposób oba tematy cyklicznie zyskiwały i traciły popularność, zarówno wśród elit jak i mas. 

Dwa wymiary polityki przemysłowej

Polityka przemysłowa ma zwykle dwa oblicza. Jedno można określić mianem horyzontalnego: jest ono bardziej pasywne, oparte na podejściu leseferystycznym, zapewniającym konkurencyjne warunki działania wśród podmiotów przemysłowych, skoncentrowane na zwiększaniu finansowania badań i rozwoju oraz tworzeniu odpowiednich warunków i infrastruktury dla rozwoju przemysłu. Drugie zaś jest wertykalne: bardziej aktywne, interwencjonistyczne, w którym rządzi polityczne wyłanianie tzw. czempionów branżowych, w których subsydiowanie i kierowanie rozwojem często połączone jest z wydatkowaniem publicznym. Jak zauważa Nester, stare i nowe gospodarki przemysłowe zawsze stosowały mieszankę polityk horyzontalnych i wertykalnych, jednakże Cohen i Lorenzi widzieli politykę przemysłową w kontekście trylematu konkurencji, handlu i technologii – dlatego też dychotomia horyzontalno-wertykalna nie zawsze musi być tak wyraźna, jak mogłoby się wydawać na pierwszy rzut oka. Niemniej jednak, w kontekście prawodawstwa w UE, płaszczyzna horyzontalna jest wyborem preferowanym przez Komisję Europejską, Holandię i Skandynawię, podczas gdy ta wertykalna – przez Francję, Europę Południową oraz w mniejszym stopniu Niemcy i Belgię. 

Próby ustanowienia bardziej proaktywnej polityki wsparcia strony podażowej w UE, czyli bardziej wertykalne, zawsze będą wiązać się z ryzykiem zakwestionowania tzw. acquis communautaires, czyli wspólnie ustalonych aksjomatów prawnych, na których oparty jest jednolity rynek – np. poprzez ich konflikt z zasadami ochrony konkurencji. Przykładem tego są nieudane próby tworzenia europejskich czempionów branżowych przez komisarza ds. przedsiębiorstw i przemysłu Guntera Verheugena, które zostały odrzucone przez Neelie Kroes, komisarz ds. konkurencji, która chciała przyciągać do Unii czempionów, niezależnie od tego, czy firmy te pochodziły z Europy, czy nie.

Rozwój polityki przemysłowej w UE

Historycznie, dwa z trzech założycielskich traktatów europejskich, EWWiS (Europejska Wspólnota Węgla i Stali) w 1951 r. i EURATOM (Europejska Wspólnota Energii Atomowej) w 1957 r., wynikały ze wspólnego, ponadnarodowego projektu współpracy przemysłowej. Na samym początku budowy UE interwencjonizm odgrywał zatem aktywną rolę w kluczowych sektorach przemysłu, przede wszystkim we Francji. Jednak w trzecim i najważniejszym dokumencie – Traktacie Rzymskim, nie wspomniano słowem o polityce przemysłowej, przynajmniej wprost. Znalazł się w nim jednak zapis o zakazie subsydiów publicznych, a także o powołaniu Komisji EWG, a wraz z nią utworzenie stanowiska Rzecznika ds. Konkurencji.

Co ciekawe, były to co do zasady koncepcje niezgodne z charakterystycznymi dla epoki działaniami interwencyjnymi – zwłaszcza po kryzysie naftowym lat 70-tych – biorąc pod uwagę ich cechy, które można by opisać jako „zakłócające rynek”. Potem nastąpiło stopniowe odchodzenie od finansowego podtrzymywania działalności nieopłacalnej i przejście na wspieranie przemysłu wysokich technologii. Było to szczególnie widoczne w połowie lat 80-tych, w okresie poprzedzającym jednolitego rynku, a wyraźnym symptomem były inicjatywy Komisji Europejskiej uruchomienia serii wspólnotowych programów badawczo-rozwojowych, mających na celu pobudzenie rozwoju zaawansowanych technologii w Europie. Miały one niestety ograniczony wpływ gospodarczy, ale ustanowiły powiązania między przedsiębiorstwami przemysłowymi w EWG i Komisją Europejską. Niemniej, z powodu negatywnych konotacji wertykalnych, protekcjonistycznych polityk podażowych po latach 70-tych, które miały na celu ratowanie upadających gałęzi przemysłu, polityka przemysłowa w UE stała się tematem tabu aż do późnych lat pierwszej dekady XXI wieku.

    Wyłamaniem w takim myśleniu o polityce przemysłowej był Traktat z Maastricht, który na mocy artykułu 130 zawarł podstawę prawną do ustanowienia ponadnarodowej polityki przemysłowej. Został on później zastąpiony art. 157 w Traktacie Nicejskim, który stanowił, że Wspólnota i państwa członkowskie powinny „zapewnić istnienie warunków niezbędnych dla konkurencyjności przemysłu Wspólnoty”. Akcent pozostał jednak na tworzeniu polityk horyzontalnych, a UE próbowała zapobiec bezpośrednim interwencjom państw członkowskich. Tym samym jednak położyła podwaliny pod bardziej funkcjonalne podejście do polityki przemysłowej, ponieważ większą uwagę przywiązano do jej treści i długofalowych celów.

W następstwie tego świeżo utworzony jednolity rynek i mechanizmy monetarne pobudziły dostosowanie imperatywów gospodarczych do globalizacji, lecz niestety straciły one impet, a pierwsze lata XXI wieku charakteryzowały się spadkiem konkurencyjności przemysłowej Europy. Spowodowało to zmianę nastawienia do polityki przemysłowej we Wspólnocie, i powstanie przekonania, że UE potrzebuje bardziej wyartykułowanej strategii przemysłowej na coraz bardziej konkurencyjnym rynku globalnym.

    To z kolei skłoniło KE do wprowadzenia nowych inicjatyw, takich jak Strategia Lizbońska, a później EUROPA 2020, wprowadzona przez przewodniczącego Barroso – program, który przewidywał niejako „społeczną gospodarkę rynkową” to podejście opierało się na klasycznym niemieckim modelu ordo-liberalizmu i było podobne do późniejszego Planu Inwestycyjnego dla Europy Junckera i Europejskiego Funduszu na rzecz Inwestycji Strategicznych (EFIS). Sukces tych inicjatyw był jednak ograniczony – strategia lizbońska nie osiągnęła swoich celów na rok 2010, a inne inicjatywy spotkały się z ostrą krytyką, głównie dlatego, że były jedynie przepakowaniem środków z innych programów, opierających się na ogromnym efekcie dźwigni (jak EFIS), posiadających brak jasnych ram realizacji i koordynacji ze stron państw członkowskich.

Część innych funduszy strukturalnych przeznaczono na finansowanie badań i rozwoju oraz innowacji, a najnowsze takie narzędzie – fundusz odbudowy NextGenEU – ma zająć się kwestiami innowacyjności w przemyśle europejskim w obecnej sytuacji pandemicznej. Chociaż programy te uwiarygodniają „nową politykę przemysłową” UE biorąc pod uwagę ich bezprecedensowy zakres, ich podstawowym problemem jest to, że są one ograniczone stosunkowo niewielkim budżetem UE oraz faktem, że bez nadrzędnych ram realizacji międzypaństwowej polityki przemysłowej, alokacja środków na nie jest – używając języka teorii gier – suboptymalna. 

Różne państwa wymagają różnych rozwiązań przemysłowych – Model „One-size-fits-all” zwyczajnie nie zadziała

Istnieją dalsze wyzwania blokujące powstanie ogólnounijnej polityki przemysłowej. Podczas gdy teza eseju sugeruje, że państwa członkowskie mają zbyt dużą swobodę, wynika to z konkretnych powodów i różnic w ich poziomie rozwoju. W praktyce państwa członkowskie działają w różnych branżach i w różnych odległościach od tzw. światowej granicy technologicznej, a to oznacza, że jedna polityka przemysłowa dla wszystkich może być po prostu nieskuteczna. 

W grę wchodzą również ograniczone finanse – UE po prostu brakuje środków na solidne ramy polityki przemysłowej, które mogłyby objąć wszystkie państwa członkowskie. Jak wspomniałem wcześniej, pojawia się również problem naruszania zasad konkurencji, wynikający z acquis communautaires. Co więcej, przy zwiększonej liczbie państw członkowskich w Unii natrafiamy na problem pułapki wspólnych decyzji, biorąc pod uwagę, że różne odległości od światowej granicy technologicznej przekładają się na różne cele polityki przemysłowej dla różnych państw, co czyni kompromis w tym zakresie nieosiągalnym.

    Innym czynnikiem jest nacjonalizm ekonomiczny, wciąż praktykowany przez Francję, a czasem także Niemcy, które wciąż jakby znajdowały się pod wpływem poglądów Friedricha Lista, który postulował kiedyś, że protekcjonizm jest niezbędny dla pielęgnowania młodego przemysłu i zachowania nadwyżki narodowej. Niezależnie od tego, czy uznamy jego stwierdzenie za oświecone, czy wręcz ksenofobiczne, stanowi ono wyraźną przeszkodę dla ogólnounijnej polityki przemysłowej. Zatem, jeśli Europa ma pozostać konkurencyjna, zapewne dobrze byłoby skatalizować ten ekonomiczny nacjonalizm w kierunku „unijnego patriotyzmu”. Istnieje szablon przejścia do takiego „patriotyzmu gospodarczego”, jak twierdzili premier Francji de Villepin, a także akademicy, tacy jak Clift i Woll, ale jego wprowadzenie na pewno nie byłoby łatwe, ponieważ wymagałoby ono kreatywności i konceptualizacji wspólnej tożsamości europejskiej w kontekście przemysłu, która musiałaby być bardziej przekonuja dla Francuzów i Niemców od ich obecnego sposobu myślenia.

    Powstaje zatem pytanie, czy mamy jakiekolwiek perspektywy na ogólnounijną koordynację polityki przemysłowej. W rzeczywistości UE nie popiera nacjonalizmu gospodarczego, a wręcz przeciwnie – wspiera współpracę międzypaństwową oraz finansuje badania i rozwój oraz innowacje w całej UE. Natomiast jeśli Europa chce przynajmniej bronić się przed totalnym zdominowaniem przez Stany Zjednoczone i Chiny, to najprawdopodobniej konieczna byłaby konsolidacja ponadnarodowych czempionów przemysłowych, korzystających z europejskich gospodarek skali, którzy zdolni byliby do konkurowania z firmami ze Stanów i z Chin. 

Dokonanie tego wymagałoby zastąpienia nacjonalizmu gospodarczego państw członkowskich czymś bardziej atrakcyjnym i pobudzenia ponadnarodowych sojuszy w sferze przemysłowej. Problem tkwi w sposobie, w jaki te sojusze mogłyby być tworzone – jak uczy nas historia, międzynarodowi czempioni przemysłowi są inicjowani nie na podstawie agendy politycznej, ale raczej logiki biznesowej i kalkulacji ekonomicznej. Zachęcanie do tworzenia ich w sposób organicznych nie zawsze jest możliwe, a nieudane próby połączenia Siemensa i Alstomu pokazują, że abyśmy mogli być świadkami odrodzenia świetności europejskiego przemysłu w obecnym otoczeniu prawnym, potrzebna jest prawdziwa europejska przemysłowa „wartość dodana”, a nie quasi-monopolistyczne aspiracje dwóch firm.

    Niezależnie od tego wydaje się, że sensownym byłoby umożliwienie specjalizacji konkretnych gałęzi przemysłu w państwach członkowskich. Jak wspomniałem wcześniej, profile przemysłowe państw UE nie są jednakowe – i najpewniej nie muszą takie być, ponieważ posiadanie różnych wyspecjalizowanych branż może być potrzebne w kontekście rozwoju międzynarodowego przemysłu. Ostatecznie ważniejsze jest to, gdzie będą zlokalizowane ogniwa globalnych łańcuchów wartości i jak te globalne łańcuchy wartości i związane z nimi wzorce handlu i inwestycji będą ewoluować. Jest to być może ważniejsze niż kiedykolwiek wcześniej, ponieważ znajdujemy się w dynamicznie zmieniającym się światowym porządku gospodarczym – dotychczas kierowanym przez tzw. „Transatlantyk” – który obecnie zaczyna być mocno kwestionowany przez Chiny. 

Nie oznacza to, że pożądane byłoby poleganie wyłącznie na krajowej polityce przemysłowej – bo koordynacja pomiędzy państwami zapewnia istotne korzyści, a UE z pewnością może odgrywać bardziej efektywną rolę w koordynacji kształtowania polityki przemysłowej zarówno na szczeblu krajowym i unijnym. Prawodawstwo unijne może również odgrywać rolę w inicjowaniu tych korzyści w gospodarkach zaawansowanych jak i między gospodarkami, np. poprzez zachęcanie do transferu technologii z gospodarek zaawansowanych do tych dopiero wschodzących. Jest to jednak niepewna perspektywa, biorąc pod uwagę, że po pierwsze: zdolność instytucji europejskich do znaczącego wspierania tak ambitnych polityk może być ograniczona, a po drugie: UE nie jest nastawiona na różnicowanie polityk w zależności od różnych zdolności instytucjonalnych państw członkowskich.

    Biorąc pod uwagę, że kraje mają różne zdolności instytucjonalne, sądownicze i biurokratyczne, które uniemożliwiają realizację jednorodnej polityki ogólnounijnej, zapewne stworzenie dwóch takich polityk, jak postulował Berglof, byłoby sposobem na wyjście z impasu w kwestii unijnej polityki przemysłowej. Jedna wariancja takiej polityki zostałaby stworzona dla krajów znajdujących się „przy” światowej granicy technologicznej, państw członkowskich, takich jak Niemcy, Francja czy Holandia, których przemysł wprowadza innowacje i ustanawia standardy dla pozostałych. Drugą wariancją byłaby polityka dla krajów, które praktyki krajów zaawansowanych naśladują – czyli m.in. dla Polski. 

Nie można też potępiać w czambuł rozwiązań wertykalnych, bo jak pokazują przypadki USA i Chin – istnieją potencjalne korzyści, które można uzyskać dzięki interwencji państwa. W krajach tych innowacje, przynoszące korzyści całej ludzkości, często pochodziły z inicjatyw finansowanych przez rząd czy działaniom struktur wojskowych – jak np. zdobycze programu DARPA czy technologia 5G. UE mogłaby potencjalnie pobudzić szybsze przełomy, innowacje w kwestii technologii klimatycznych, biorąc pod uwagę fakt, że Unia jest już liderem w rozpowszechnianiu „zielonych” technologii.

Perspektywa pełnej integracji przemysłowej jest wątpliwa, lecz nie wszystko stracone 

Podsumowując, polityka przemysłowa w UE uległa załamaniu, co miało miejsce zwłaszcza przed traktatem nicejskim, który stworzył podstawy prawne dla polityki ponadnarodowej i zawierał zapisy mające na celu pobudzenie konkurencyjności przemysłu wspólnotowego. Nawet po ratyfikacji traktatu ogólnoeuropejska polityka przemysłowa z trudem zyskiwała popularność z powodu czynników, które jak dotąd wydają się nie do wykorzenienia: strukturalnej niezdolności UE i ograniczonych możliwości budżetowych, które pozwoliłyby na utrzymanie ogólnounijnych ram polityki przemysłowej, a także niezdolności państw członkowskich – ich braków instytucjonalnych, braku zdolności biurokratycznych lub sądowniczych do wdrażania uniwersalnych ram polityki przemysłowej. 

Co więcej, uporczywy nacjonalizm ekonomiczny europejskich przemysłowców wagi ciężkiej – Niemiec i Francji – najpewniej szybko się nie skończy, chyba że zaistnieje przekonująca architektura prawna UE, która by go zastąpiła.

Należy jednak podkreślić, że obwinianie o to samej UE byłoby chybione, a jej braki operacyjne w obszarze polityki przemysłowej wynikają raczej z jej strukturalnych ograniczeń. UE wspiera współpracę przemysłową i jest daleka od promowania nacjonalizmu. Ponadto Unia może pochwalić się pewnymi sukcesami w dziedzinie zielonych technologii i na rynkach kapitałowych (np. najbardziej rozwiniętym rynkiem zielonych obligacji). Jednak polityka, którą Unia realizuje w tych obszarach pozostaje przede wszystkim horyzontalna. Należy również pamiętać, że tworzenie przez instytucje unijne sposobów myślenia na temat tego czym taka wspólna polityka przemysłowa miałaby być, jest rzeczą zbyt nienamacalną, żeby być solidną podstawą wspólnej polityki przemysłowej z prawdziwego zdarzenia. Ostatecznie musi zaistnieć bodziec gospodarczy dla całej Unii, aby państwa członkowskie mogły zaangażować się większą współpracę na kanwie przemysłowej.

Bibliografia

 Berglof, E., European Industrial Policy – Tapping the Full Growth Potential of the EU, “Intereconomics”, 2016, 51 (wydanie specjalne), s. 335-340.

Clift, B. i Woll, C., Economic Patriotism in Open Economies, Routledge, Londyn 2013.

Cohen, E. i Lorenzi J.H., Politiques Industrielles pour l’Europe. La Documentation Francaise, Paryż 2000

List, F., The National System of Political Economy, Longmans, Green, and Co., Londyn 1909.

Nester, R.W.,  Introduction: The Great Debate – Free or Managed Markets? Palgrave Macmillan, Londyn 1997.

Pianta, M., Lucchese, M. oraz Nascia, L., The Policy Space for a Novel Industrial Policy in Europe, “Industrial and Corporate Change”, 2020, 29(3), s. 779-795.

Trouille, J.-M., Re-inventing Industrial Policy in the EU: A Franco-German Approach, “West European Politics”, 2007, 30(3), s. 502-523.

Traktat z Maastricht, 1992, art.130.

Traktat z Nicei, 2001, art.157.

The post Raport: Czy strategia przemysłowa Unii Europejskiej jest skazana na porażkę? first appeared on FUNDACJA R&D HUB.

Autorzy: Tomasz Potocki, Andrzej Cwynar

Celem niniejszego opracowania jest podsumowanie badań teoretycznych i empirycznych poświęconych obligacjom oddziaływania społecznego (SIB – social impact bonds), jakie przeprowadzono dotychczas na świecie. Przedstawione w nim analizy obejmują okres 2000−2021. Wykorzystują one metodę systematycznego przeglądu literatury, która pozwoliła na uchwycenie szerokiego spektrum tematów podnoszonych w literaturze poświęconej obligacjom oddziaływania społecznego, określenie dojrzałości badań prowadzonych w tej dziedzinie oraz identyfikację luk poznawczych w badaniach teoretycznych, empirycznych oraz praktyce gospodarczej.

Niniejsze opracowanie nie ma technicznego charakteru. Nie pokazuje ono jak, krok po kroku, wdrażać obligacje oddziaływania społecznego. Nie jest też zbiorem szczegółowych rekomendacji sformułowanych na podstawie doświadczeń zebranych podczas dekady wdrażania projektów finansowanych za pomocą obligacji oddziaływania społecznego. Tego rodzaju techniczne opracowanie będzie możliwe po gruntownej ocenie uwarunkowań instytucjonalnych i prawnych (szczególnie polskich i europejskich), a także po dokonaniu wyboru kierunków strategicznych przedstawionych w rozdziale trzecim niniejszego opracowania, gdyż to one będą określać, jakie rozwiązania i w jakim zakresie będą możliwe, a jakie nie, w odniesieniu do obligacji oddziaływania społecznego. Niniejszy raport może jednak stanowić punkt wyjścia pogłębionych i ukierunkowanych dyskusji na temat możliwości i najbardziej pożądanego kształtu wdrożenia SIB w Polsce. 

The post Raport: Obligacje oddziaływania społecznego – systematyczny przegląd literatury i implikacje dla praktyki first appeared on FUNDACJA R&D HUB.

Realizacja innowacji w zakresie produktów, usług, technologii oraz systemów organizacyjnych wymaga prowadzenia sformalizowanej, efektywnej, niepozostawionej przypadkowi działalności innowacyjnej, a w konsekwencji wdrożenia do organizacji kompleksowej zmiany, jaką jest zarządzanie innowacjami. Przy planowaniu innowacji należy szczególnie brać pod uwagę ewaluację ex ante projektów innowacyjnych, która jest niezwykle skomplikowanym procesem ze względu na złożoność samych innowacji. Szczególnie skomplikowana jest sytuacja w przypadku sektora publicznego, ponieważ pod uwagę należy brać koszty oraz korzyści zewnętrzne, jakie może przynieść projekt dla otoczenia.

W ostatnich latach w polskim rolnictwie nastąpiła widoczna zmiana jakościowa pod względem poprawy efektywności produkcji oraz modernizacji zaplecza techniczno- produkcyjnego. Niemniej jednak krajowy sektor rolny oraz przemysł spożywczy wymagają dalszych zmian w zakresie wdrażania innowacyjnych rozwiązań. Innowacyjność w rolnictwie hamują określone bariery:

1) oparcie na wykorzystaniu zasobów naturalnych, co już samo z siebie narzuca pewne ograniczenia;

2) wysoka średnia wieku grupy zawodowej rolników;

3) brak środków finansowych. Dlatego wsparcie innowacji powinno mieć charakter punktowy, skierowany do rolników indywidulnych oraz systemowy, wdrażający rozwiązania kompleksowe, wykraczające poza rozwiązania legislacyjne czy instytucjonalne.

W Polsce działają obecnie trzy prężnie funkcjonujące narzędzia do realizacji innowacji w rolnictwie. Są to:

1) wsparcie z PROW w ramach WPR,

2) Sieć na rzecz innowacji w rolnictwie i na obszarach wiejskich (SIR),

3) Krajowy Ośrodek Wsparcia Rolnictwa poprzez Departament Innowacji.

Celem niniejszej pracy jest przedstawienie oraz analiza innowacji w rolnictwie. Innowacje są podstawową determinantą warunkującą zwiększenie konkurencyjności przedsiębiorstw. Istnieje wiele definicji innowacji i są one nieostre, o definicjach innowacji traktuje rozdział 1.1. Innowacyjność jest najważniejszym elementem determinującym gospodarkę opartą na wiedzy (GOW), czyli porządek ekonomiczny, w którym kluczowym zasobem jest wiedza, a nie praca, surowce lub kapitał

Definicja innowacji

Pojęcie gospodarki opartej na wiedzy (GOW) pojawiło się w literaturze ekonomicznej na początku lat dziewięćdziesiątych XX wieku. Podstawę rozwoju gospodarki opartej na wiedzy dostrzeżono w rosnącym znaczeniu globalizacji oraz rozwoju technik informatycznych. Pierwszym kompleksowym opracowaniem tego zagadnienia był raport z badań opublikowany przez OECD w 1996 roku¹. Według jednej z pierwszych definicji zwartej w raportach OECD, GOW to gospodarka, która bezpośrednio bazuje na produkcji, dystrybucji oraz stosowaniu wiedzy i informacji². Z kolei P. Drucker twierdził, że gospodarka oparta na wiedzy jest porządkiem ekonomicznym, w którym kluczowym zasobem jest wiedza, a nie praca, surowce lub kapitał³. W związku z tym GOW jest gospodarką, „w której działa wiele przedsiębiorstw, które na wiedzy opierają swoją przewagę konkurencyjną”⁴. Jako najważniejszy element determinujący gospodarkę opartą na wiedzy należy wymienić innowacyjność, która z kolei jest jedną z podstawowych determinant warunkujących zwiększenie konkurencyjności przedsiębiorstw. Do pozostałych elementów powodujących wzrost gospodarczy w GOW należą: edukacja, zarządzanie wiedzą w organizacji, uwarunkowania regionalne, otoczenie instytucjonalno-biznesowe oraz system informacyjno- komunikacyjny (rysunek 1)⁵.

Niemniej jednak realizacji innowacji w GOW wymaga nie tylko sprawnej organizacji poszczególnych elementów składowych GOW lecz również implikuje stworzenie w społeczeństwie odpowiednich warunków do wdrażania innowacji.. Należy tutaj mieć szczególnie na uwadze, że aby rozwijać wiedzę i wykorzystywać ją do przechodzenia do nowej fazy rozwoju, społeczeństwo potrzebuje z jednej strony sprzyjającej organizacji, a z drugiej pewnej możliwości poszukiwania czegoś nowego, czyli przyjęcia odpowiedniej kompilacji porządku i chaosu⁶.

Rysunek 1. Podstawowe elementy gospodarki opartej na wiedzy

Źródło: Żak K., Diagnoza poziomu innowacyjności polskiej gospodarki, „Prace Naukowe UE we Wrocławiu” 2013, nr 307, s. 721−732.

Nadmierny porządek nie generuje potrzeby podejmowania ryzyka w zakresie badań i dokonywania nowych odkryć oraz wdrażania ich do produkcji; także zbyt wielki chaos nie prowadzi do tego celu. Społeczeństwa sukcesu tworzą i potrafią utrzymać dynamiczne napięcie między tymi przeciwstawnymi siłami: porządkiem i chaosem, tj. nie pozwalają żadnej z nich wymknąć się spod kontroli. Można więc zaryzykować tezę, że nowe idee nie zostają wykorzystane, jeżeli społeczeństwa nie są w stanie przyjąć chaosu, który powstaje w wyniku zmian, ale równocześnie muszą one zachowywać odpowiedni stopień porządku, jeżeli chcą wykorzystywać przełomowe i twórcze idee⁷.

Aby dany kraj stał się wytwórcą idei (wynalazcą), a nie tylko naśladowcą, rozwój społeczno-gospodarczy musi opierać się na tworzeniu takich cech jak: ciekawość, chęć odkrywania, chęć uczenia się czy pragnienie tworzenia. Wymienione cechy są wpisane w naturę ludzką, ale dają pozytywne efekty dopiero wtedy, gdy zostaną połączone z innymi elementami wynikającymi z odpowiednich uwarunkowań społecznych, ekonomicznych, kulturowych, wywołanych przez racjonalne zarządzanie⁸. W związku tym, tylko odpowiednia polityka państwa ukierunkowana na tworzenie racjonalnego systemu edukacyjnego oraz zachęcanie do budowania prorozwojowych postaw społeczno- gospodarczych będzie kształtować podstawy przedsiębiorcze, w których stosuje się wyniki projektów badawczo-rozwojowych. To z kolei pozwala na tworzenie i wdrażanie innowacji oraz całościowy rozwój badań naukowych. Całościowy autorski model rozwoju gospodarki opartej na wiedzy pozostał zaprezentowany poniżej (rysunek 2)⁹.

Rysunek 2. Model uwarunkowań rozwoju gospodarki opartej na wiedzy

Źródło: Zioło Z., Ekonomiczne i społeczne uwarunkowania rozwoju gospodarki opartej na wiedzy, „Przedsiębiorczość – Edukacja” 2008, nr 4, s. 12−23.

Termin „innowacja” pochodzi od łacińskiego „innovatio”, co znaczny odnowienie, w rozumieniu ciągu działań prowadzących do wytworzenia nowych, ewentualnie ulepszonych produktów, procesów technologicznych czy systemów organizacyjnych¹⁰. Według internetowej wersji słownika języka polskiego PWN, „innowacja to wprowadzenie czegoś nowego; też: rzecz nowo wprowadzona”¹¹. Z kolei w rozumieniu potocznym innowacje to „wprowadzenie zmiany o istotnym znaczeniu dla funkcjonowania procesu/organizacji/produktu”¹².

Termin „innowacja” wprowadził do nauk ekonomicznych Joseph Schumpeter, który definiował aktywność innowacyjną bardzo szeroko, tj.:

1. wprowadzenie nowego towaru lub jego nowego gatunku, z którym konsumenci nie mieli dotychczas do czynienia;
2. wprowadzenie nowej, nieznanej dotychczas metody produkcji w danej branży przemysłu;
3. otwarcie nowego rynku, tzn. takiego, na którym nie działał do tej pory określony rodzaj krajowej branży przemysłowej, nie jest istotne przy tym, czy rynek tego typu istniał wcześniej, czy jest zupełną nowością;
4. uzyskanie nowego źródła surowców lub półfabrykatów bez względu na to, czy istniało ono wcześniej, czy też nie;
5. dokonanie nowej organizacji jakiejś branży przemysłowej przez np. stworzenie monopolu lub jego likwidację¹³.

Zgodnie z informacjami podanymi przez Orbika pojęcie innowacji Schumpeter wiązał z pierwszym zastosowaniem nowego rozwiązania, gdzie istotą jest pojawienie się czegoś nowego. Nie uważał za innowację upowszechniania tej nowości, ponieważ było to uważane za imitację. Natomiast istotny w definiowaniu innowacji był pozytywny wynik ekonomiczny w postaci wzrostu produkcji i w rezultacie zysku przedsiębiorstwa. A warunkiem przekształcenia się innowacji w wynalazek jest wprowadzenie go do produkcji. W związku z tym innowacje według Schumpetera pełnią ważną funkcję zmiany produkcji, polegającą na nowym kombinowaniu − łączeniu przedmiotów, środków oraz metod produkcji.   Koncepcja ta otrzymała nazwę triady Schumpetera (rysunek 3)¹⁴.

Rysunek 3. Triada Schumpetera

Źródło: Orbik Z., Próba analizy pojęcia innowacji, „Zeszyty Naukowe Politechniki Śląskiej. Seria: Organizacja i Zarządzanie” 2017, zesz. 105, s. 307−319.

Po drugiej wojnie światowej sformułowano wiele definicji innowacji, które występują w szerokim bądź wąskim znaczeniu. Definicję innowacji wąskim znaczeniu proponuje np. E. Mansfield, według którego innowacja to „pierwsze zastosowanie wynalazku”¹⁵. W szerszym ujęciu innowacja obejmuje cały zbiór działań prowadzących do tworzenia, rozwijania i wprowadzania nowych wartości w wytwarzanych produktach lub skutkuje nowymi połączeniami środków i zasobów. Pojmowane szeroko innowacje mogą stanowić rezultat pracy grupy przedsiębiorstw. Można tutaj wskazać na przykład ujęcie innowacji przez Ph. Kotlera, który za „innowacje uznaje dowolne dobra, usługi bądź pomysły, pod warunkiem, że są postrzegane jako nowe przez dowolny wdrażający je podmiot”¹⁶. Podobne, szerokie rozumienie innowacji prezentuje E.M. Rogers, dla którego innowacje to zarówno obiekty, jak i idee postrzegane jako nowe przez określoną osobę lub podmiot¹⁷.

Innymi słowy, innowacje w wąskim rozumieniu obejmują nowe pomysły, wynalazki oraz badania naukowe, których te pierwsze są wynikiem. Do tego ujęcia innowacji należy także zaliczyć pierwsze ich zastosowania. Natomiast w znaczeniu szerszym, innowacje to także imitacje i upowszechnianie wynalazków lub pomysłów. Należy pamiętać, że pomiędzy wyróżnionymi elementami zaliczanymi do zbioru innowacji istotną rolę odgrywa czas. Pomiędzy nowym wynalazkiem lub pomysłem a jego pierwszym zastosowaniem upływa bowiem zawsze krótszy bądź dłuższy odstęp w czasie¹⁸.

W nieco bardziej metodyczny sposób innowacje określa podręcznik Oslo: „innowacja to wdrożenie nowego lub znacząco udoskonalonego produktu (wyrobu lub usługi) lub procesu, nowej metody marketingowej lub nowej metody organizacyjnej w praktyce gospodarczej, organizacji miejsca pracy lub stosunkach z otoczeniem”¹⁹.

Według Poskrobko i Zielińskiej innowacje naruszają stan równowagi w systemie gospodarczym − i to właśnie dzięki nim możliwe jest osiąganie dochodów przez przedsiębiorców, którzy mogą wytwarzać towary i usługi po niższym koszcie niż konkurenci lub dyktować cenę przewyższającą koszty wytworzenia w przypadku zupełnie nowych produktów i usług. W dłuższym czasie, w związku z rozprzestrzenianiem się wiedzy, na rynku pojawiają się naśladowcy, a tym samym, na skutek rosnącej konkurencji, zyski maleją − do momentu, kiedy nie pojawi się nowa innowacja²⁰.

Mając na uwadze różnorakość definicji innowacji oraz fakt, że większość z nich wymyka się sztywnym klasyfikacjom, innowacje dzielimy:

Ze względu na obszar innowacji:

• Innowacja produktowa − polega na udoskonaleniu produktu już wytwarzanego w przedsiębiorstwie.
• Innowacja procesowa (technologiczna) − zmiana metod wytwarzania (bądź świadczenia usług); może opierać się na zmianach w obrębie urządzeń bądź sfery organizacyjnej produkcji.
• Innowacja organizacyjna − rozumiana jako wprowadzenie nowej metody organizacji w zakresie praktyk biznesowych czy relacji zewnętrznych przedsiębiorstwa.
• Innowacja marketingowa − związana jest ze zmianą strategii marketingowej, obejmuje zmiany polityki cenowej, wyglądu, opakowania, promocji czy pozycjonowania produktu i opiera się na postrzeganiu produktu (usługi) jako nowego, nawet jeśli z punktu widzenia technologicznego nie uległ on większym zmianom.

Ze względu na stopień nowości:

• innowacje globalne,
• innowacje regionalne,
• innowacje lokalne,

• innowacje w skali branży,
• innowacje w skali przedsiębiorstwa.

Z uwagi na rangę nowości:

• skokowe (wynalezienie żarówki),
• liniowe (kolejne generacje telewizorów).

Z punktu widzenia zmian, jakie wywołują:

• radykalne – nowe produkty, technologie lub sposób zarządzania przedsiębiorstwem,
• rekombinacje − wykorzystanie istniejących rozwiązań technologicznych, produkcyjnych i organizacyjnych w celu tworzenia nowych produktów, technologii czy systemów zarządzania,
• modyfikacyjne − polegają na nieznacznych zmianach w istniejących produktach, technologii i systemach zarządzania, mających je ulepszyć²¹.

Mimo że występują różne definicje innowacji Baruk dostrzega wspólne cechy tego pojęcia:

• innowacja jest celową i korzystną zmianą w dotychczasowym stanie, zaproponowaną przez człowieka;
• zmiana ta musi znaleźć praktyczne zastosowanie i to zastosowanie po raz pierwszy w danej społeczności (najmniejszą społecznością jest przedsiębiorstwo);
• przedmiotem zmian są: wyroby, procesy, organizacja, metody zarządzania, rynek,
• następstwem zmian powinny być określone korzyści techniczne, ekonomiczne, społeczne;
• innowacje są środkiem realizacji celów rozwojowych organizacji gospodarczych;
• innowacje stają się nośnikiem postępu technicznego, jeżeli przynoszą korzystne efekty ekonomiczne;
• innowacje    wymagają    określonego    zasobu    wiedzy    technicznej,    rynkowej, ekonomicznej i socjopsychologicznej²².

W    celu    pełnego    wyjaśnienia    innowacyjności    należy    przytoczyć    kilka    pojęć związanych inherentnie z tym pojęciem.

Proces innowacyjny można określić jako zespół działań podejmowanych w celu powstania i wprowadzenia w życie nowych rozwiązań techniczno-technologicznych, biologiczno- technologicznych i organizacyjno-zarządczych. Proces ten jest następstwem innowacyjności, wynikającym z urzeczywistniania powstałych koncepcji i idei zmian. Przebiega on w zróżnicowany sposób, w zależności od tego, gdzie powstaje pomysł innowacji, ile kosztuje, kto go finansuje, jakie jest zainteresowanie jego wdrożeniem ze strony poszczególnych interesariuszy itd. Ujmują to zarówno klasyczne, liniowe modele innowacji – popytowy i podażowy, jak i modele bardziej złożone – interakcyjne, zintegrowane czy łańcuchowe²³. Model procesowy innowacji można przedstawić w postaci następujących faz: pomysł → badania i rozwój → wdrożenie → komercjalizacja → dyfuzja²⁴. Według Jasińskiego współczesny proces innowacyjny charakteryzuje się następującymi cechami:

• złożoność i kompleksowość − ujmująca wielosekwencyjność procesów i ich powiązania, co wymusza współpracę i wspólne działanie w jego realizacji;
• wysoka kosztochłonność wynikająca ze złożoności procesu innowacyjnego i powiązania z innymi procesami;
• fazowość − proces innowacyjny składa się z wielu etapów jego realizacji, przy czym ich liczba jest uzależniona od jego złożoności i czasu realizacji;
• wysokie    ryzyko    niepowodzenia    występujące    w    każdej   fazie    realizacji procesu²⁵.

Polityka innowacyjna to celowe działania skierowane na stymulowanie procesów innowacyjnych i podejmowania ich przez organizacje. Działania te są prowadzone przez władze kraju, województwa, powiatu i gminy, ale także przez zarządzających organizacją. Wpływ na politykę innowacyjną mogą mieć organizacje międzynarodowe (OECD) i ugrupowania państw (UE). Zakres ich oddziaływań zmienia się w czasie, ale podstawą są zmiany i realizacja nowych rozwiązań. Zmiany polityki innowacyjnej są następstwem rozwiązywania pojawiających się problemów rozwojowych, które są formułowane przez politykę gospodarczą, sektorową, regionalną, społeczną, środowiskową, naukową i technologiczną, ale w powiązaniu z osiągnięciami nauki i techniki. Polityka innowacyjna jest pojęciem złożonym, uwzględniającym różne polityki, ale jej podstawą jest polityka naukowa i technologiczna. Współczesna polityka innowacyjna uwzględnia innowacje materialne i niematerialne, wspierając procesy innowacyjne w gospodarce i społeczeństwie, realizując coraz więcej celów społecznych i środowiskowych. Jednocześnie ma ona coraz mniej charakter sektorowy, a coraz bardziej charakter ponadsektorowy, horyzontalny²⁶.

Narzędzia wdrażania polityki innowacyjnej są to środki jej realizacji, które powinny być ukierunkowane na wspieranie określonych procesów innowacyjnych i określonych aktorów. W Polsce odbywa się to za pomocą następujących narzędzi:

• regulacje prawne, które obejmują normy, standardy, limity, zakazy, nakazy i przepisy dotyczące ochrony środowiska naturalnego, konsumenta, konkurencji oraz własności intelektualnej, określając warunki brzegowe dla działań różnych podmiotów w zakresie innowacji;

• instrumenty finansowe, takie jak system ulg i zwolnień podatkowych, preferencji i zachęt finansowych do wprowadzania określonego rodzaju innowacji;
• programy oraz projekty rządowe i samorządowe, ukierunkowane na realizację konkretnych celów i zadań (Sieć Innowacji Rolniczych), w tym również zamówienia publiczne, partnerstwo publiczno-prywatne;
• instrumenty instytucjonalne prowadzone poprzez instytucje (Agencję Rozwoju Przedsiębiorczości czy Centrum Doradztwa Rolniczego) i ukierunkowane na wsparcie podmiotów uczestniczących w procesach innowacyjnych, np. poprzez system edukacyjno-doradczy i prawny, pomoc w zawieraniu partnerstwa innowacyjnego²⁷, ²⁸.

Między przedstawionymi pojęciami istnieje ścisłe powiązanie. Istniejący poziom innowacyjności jest podstawą opracowania określonych zasad polityki innowacyjnej

i instrumentów jej wdrażania, które w miarę ich upowszechniania lub powstawania nowych problemów innowacyjnych są zmieniane. Podkreślić należy, że inne instrumenty stosuje się na początkowych etapach procesu innowacyjnego, a inne na jego etapie końcowym²⁹.

Podsumowując, innowacje, a tym samym innowacyjność przedsiębiorstw i gospodarki, są głównym nośnikiem ich konkurencyjności. W związku z powyższym, szeroko rozumiana innowacyjność stanowi immanentną cechę przedsiębiorstwa warunkującą zdolność do funkcjonowania, przetrwania i rozwoju w trudnym i konkurencyjnym otoczeniu³⁰.

Implementacja zarządzania innowacjami

Realizacja innowacji w zakresie produktów, usług, technologii oraz systemów organizacyjnych wymaga prowadzenia sformalizowanej, efektywnej, niepozostawionej przypadkowi działalności innowacyjnej, a w konsekwencji wdrożenia do organizacji kompleksowej zmiany, jaką jest zarządzanie innowacjami (ZI)³¹.

W ramach pierwszych działań przygotowawczych projektu implementacji ZI należy określić jego miejsce w ogólnej strategii rozwoju przedsiębiorstwa. Z jednej strony ZI może przyjmować wymiar funkcjonalny, co zwykle ma miejsce w przedsiębiorstwach, w których podejście to jest kolejnym etapem rozwoju działalności i stanowi jeden z obszarów wspierających realizację ogólnej strategii organizacji, natomiast z drugiej strony, może mieć charakter wiodący w przedsiębiorstwie i stanowić koncepcję zarządzania nim³². Z rangi nadanej działalności innowacyjnej wynika jej siła oddziaływania na strategiczne i operacyjne elementy zarządzania przedsiębiorstwem, takie jak: strategia i cele, struktura, technologia, zasoby ludzkie, a także kultura organizacyjna³³. Zmiany mogą być wprowadzane do przedsiębiorstwa w sposób ewolucyjny lub rewolucyjny. Zaleca się, aby projekt zmiany organizacyjnej, jakim jest wdrożenie ZI, był realizowany w sposób zaplanowany i stopniowy w całym przedsiębiorstwie, tak aby zminimalizować opór załogi, spowodować dobrowolną akceptację zmian oraz aktywne przyłączenie się do nich. Kierujący organizacjami powinni dążyć do zredukowania ilości zmian gwałtownie wprowadzanych do organizacji, ponieważ potęguje to nieprzychylne nastawienie pracowników oraz wzmacnia chaos organizacyjny, w następstwie prowadząc do wewnętrznych konfliktów i trudności w komunikacji. Aby przygotować pracowników na zmiany powstające w wyniku realizacji projektu implementacji ZI oraz złagodzić ich możliwe, negatywne skutki, autorki proponują zastosowanie założeń zarządzania zmianami (ZZ). Należy podkreślić tu szczególne znaczenie ZZ w fazie przygotowawczej projektu implementacji ZI³⁴. Celem ZZ w tej fazie jest ukierunkowanie pracowników na przyjęcie zmian poprzez celowe działania zaplanowane w określonym czasie i zakresie, a tym samym ułatwienie im zaakceptowania przejścia organizacji ze stanu początkowego do założonego stanu końcowego³⁵.

Wdrażanie zarządzania innowacjami wymaga metodycznego podejścia ze względu na interdyscyplinarność oraz mnogość obszarów, na jakie wpływa. Podstawę w projekcie implementacji ZI stanowi integracja aktywności we wzajemnie połączonych obszarach działalności przedsiębiorstwa³⁶. Ich znaczna ilość, powiązanie ze zmianami wynikającymi z projektu implementacji ZI, jak również odmienny charakter stanowią o jego szerokim zakresie, co może powodować trudności w koordynacji działań na poszczególnych etapach. Dlatego też w planie implementacji ZI kluczową rolę odgrywa ustalenie harmonogramu obejmującego kroki, jakie należy wykonać w ramach każdego z opisanych niżej elementów ZI, tak aby zapewnić skuteczną implementację tego podejścia do przedsiębiorstwa. Szczególnie pomocne jest tutaj wykorzystanie zaleceń zarządzania projektami, obejmujące także takie zagadnienia, jak zarządzanie czasem, budżetem czy ryzykiem. Ze względu na szeroki zakres całego projektu implementacji ZI dopuszczalne jest też podzielenie go na podprojekty niezależnie zarządzane i obejmujące zakresem poszczególne elementy ZI w przedsiębiorstwie. W zamierzeniu działanie to powinno usprawnić realizację kolejnych działań oraz ułatwić zarządzanie głównym projektem wdrożeniowym i uwzględniać następujące kwestie³⁷:

• Przygotowanie strategii oraz celów ZI, powiązanych z ogólną strategią i celami firmy, to pierwszy krok w projekcie jego implementacji. Właściwie wdrożona strategia innowacji musi być poprzedzona odpowiednim przygotowaniem pracowników na przyjęcie nowych, złożonych rozwiązań technicznych i organizacyjnych, które będą wynikały z jej założeń.
• Ukształtowanie struktury organizacji tak, aby wspierać rozwój innowacyjności wśród pracowników, a tym samym realizację celów wynikających ze strategii ZI. Wydaje się, iż szczególnie w przypadku podejścia nastawionego na innowacje najważniejszym czynnikiem związanym ze strukturą organizacyjną jest system komunikacji.

• Ukształtowanie kultury organizacyjnej nacechowanej proinnowacyjnie, co sprzyja kreatywności pracowników, a w jej ramach takich wartości, jak: wzajemny szacunek, wspólne uczenie się, wysoka tolerancja na błędy pracowników oraz gotowość do ponoszenia ryzyka.
• Wprowadzenie technologii rozumianej m.in. jako: 1) rozbudowane instrumentarium informatyczne, wspierające komunikację oraz zarządzanie wiedzą podczas projektu implementacji ZI, do którego można zaliczyć wewnętrzne sieci intranet, komunikatory czy bazy danych; 2) metody analiz finansowych; 3) odpowiednie instrumentarium do projektowania innowacji produktowych, technologicznych, którego zakup być może należy rozważyć w budżecie projektu implementacji ZI.
• Najważniejszym elementem, decydującym o powodzeniu omawianego przedsięwzięcia, są zasoby ludzkie. W związku z tym wraz z implementacją ZI wskazane jest wprowadzenie proinnowacyjnych metod zarządzania zasobami ludzkimi, już od etapu rekrutacji pracowników³⁸.

Wprowadzanie zmiany organizacyjnej związanej z ZI obejmuje trzy następujące po sobie etapy: rozmrożenia, transformacji (właściwej zmiany) oraz zamrożenia (rysunek 4)³⁹.

Rysunek 4. Model implementacji zarządzania innowacjami jako projekt zmiany organizacyjnej

Źródło: Szczepaniak P., Tabaszewska-Zajbert E., Implementacja zarządzania innowacjami jako projekt zmiany organizacyjnej – faza przygotowawcza, „Prace naukowe UE we Wrocławiu” 2017, nr 463,

Celem pierwszego etapu jest doprowadzenie do tego, aby potrzeba zmiany stała się oczywista dla członków organizacji. Obejmuje uzyskanie akceptacji dla przyjętej wizji zmian, ukształtowanie niezbędnych kompetencji oraz gotowości do realizacji dalszych działań, a także zaangażowanie się pracowników w zmianę poprzez wspólną diagnozę sytuacji. Innymi słowy, faza rozmrożenia obejmuje wszystkie działania z zakresu przygotowania organizacji oraz jej pracowników do projektu implementacji ZI. Następny etap, nazwany fazą transformacji, jest równoznaczny z przejściem od stanu początkowego (przedsiębiorstwo niestosujące ZI) do zgodnego z założeniami stanu oczekiwanego (przedsiębiorstwo innowacyjne z zaimplementowanym podejściem ZI). Działania charakterystyczne dla tego procesu to wdrażanie poszczególnych projektów z zakresu ZI, kontynuacja komunikowania wizji zmian i zdobywania dla nich poparcia, co ma na celu likwidowanie narastających oporów w trakcie procesu transformacji. Na ostatnim etapie, zamrożenia, zachodzi stabilizacja, integracja oraz instytucjonalizacja zmiany, w tym utrwalenie nowych wzorców zachowań⁴⁰.

Pomiar efektywności projektów innowacyjnych sektora publicznego

Efektywność jest jedną z głównych miar ekonomicznych wykorzystywanych do podejmowania decyzji gospodarczych i oceny działalności gospodarczej w jej różnych wymiarach. W literaturze tematu prezentowane są liczne i różne definicje, kryteria i koncepcje efektywności⁴¹.

Powszechnie przyjętym rozumieniem efektywności jest ujęcie M. Holstein-Beck oparte na sześciu ewolucyjnie wyróżnionych kategoriach efektywności, które obejmują: wydajność (w ujęciu techniczno-ekonomicznym H. Emersona), kompetencyjność (w ujęciu organizacyjno-biurokratycznym M. Webera), sprawność (w ujęciu prakseologicznym

T. Kotarbińskiego), funkcjonalność (w ujęciu humanistycznym R. Beckharda), komunikatywność (w ujęciu osobowościowym D.J. Lawlessa), moralność (w ujęciu behawioralnym K. Obuchowskiego). Pojęcie efektywności dotyczy sfery finansowo- ekonomicznej oraz sfery organizacyjnej i aspektów: społecznego, kulturowego, ekologicznego⁴². Efektywność rozumiana jako rezultat uzyskanego efektu do poniesionego nakładu może występować w wariancie wydajnościowym, tj. maksymalizacja efektu przy danym nakładzie, lub oszczędnościowym – minimalizacji nakładu przy danym efekcie. Istotne jest też pojęcie efektywności alokacyjnej, która oznacza, że zasoby pozostające do dyspozycji danej społeczności wykorzystywane są do produkcji dóbr i usług w sposób najbardziej zbliżony do rozkładu rzeczywistych preferencji społecznych⁴³.

Powyższe, skrótowo naświetlone, ujęcia efektywności stają się punktem wyjścia w niniejszych rozważaniach na temat badania efektywności projektów innowacyjnych. Tradycyjne ujęcie efektywności stało się podstawą algorytmu finansowego w metodach pomiaru efektywności opartych na analizie finansowej opłacalności. Analiza finansowa przeprowadzana jest głównie dla projektów sektora prywatnego, gdzie podstawowym kryterium opłacalności jest zysk z projektu. Natomiast ekonomiczna efektywność alokacji zasobów jest podstawą analiz i ocen ekonomicznej efektywności projektów sektora publicznego. Przy pomiarze efektywności projektu brane są pod uwagę koszty i korzyści zewnętrzne oraz efekty społeczne i środowiskowe z otoczenia projektu (rysunek 5)⁴⁴.

Rysunek 5. Etapy oceny projektów innowacyjnych w kontekście typów projektu innowacyjnego

Źródło: Kołakowski T., Wybrane zagadnienia analizy i oceny projektów inwestycyjnych, Wydawnictwo UE we Wrocławiu, Wrocław 2014, cyt. za: Forycki Z., Metody pomiaru efektywności projektów innowacyjnych, „Prace Naukowe UE we Wrocławiu” 2016, nr 418, s. 61−68.

Zgodnie z dokumentami Unii Europejskiej dotyczącymi perspektywy finansowej 2014−2020, najważniejszym kryterium oceny projektów europejskich jest efektywność projektu. Pomiar efektywności winien być przeprowadzony na etapie ex ante, a ewaluacja projektu po jego zakończeniu. Kolejność tych działań, a także ich wynik są kluczowe dla pozyskania dotacji. Analizę ex ante można wykonać jako działanie a priori albo a posteriori. Pierwsza sytuacja dotyczy wybierania możliwości z niezamkniętego zbioru, a druga zakłada zamknięty zbiór prawdopodobnych rozwiązań. W przypadku projektów innowacyjnych jest to przeważnie układ a posteriori, który podlega dalszej dekompozycji na 2 podtypy: implicite (gdy działania analityczne koncentrują się na udziale i negocjacjach między uczestnikami procesu decyzyjnego) oraz explicite, z którym mamy na ogół do czynienia w procesie wyboru projektu innowacyjnego, tj. gdy działania koncentrują się na mierzalności ostatecznych efektów projektu. Zatem ścieżka pomiaru efektywności projektu innowacyjnego powinna przebiegać w układzie: etap ex ante, tj. przed realizacją projektu, a posteriori, tj. wybór możliwości z zamkniętego zbioru prawdopodobnych rozwiązań, i explicite, tj. w sytuacji mierzalności ostatecznych efektów projektu (rysunek 1). Pomiar efektywności w ujęciu ex ante pozwala oszacować przewidywane efekty przy zaangażowaniu określonych środków. Efektywność ex post projektu określa rezultaty jego realizacji mierzone przykładowo wskaźnikiem produktu i/lub rezultatu⁴⁵.

Wykazanie efektywności projektu innowacyjnego jest głównym celem dokonywanej ewaluacji projektu. Proces ten odbywa się na kilku etapach. Zasadniczy jest etap oceny merytorycznej, który obejmuje ocenę efektywności finansowej projektu lub, w zależności od specyfiki projektu, analizę ekonomiczną wykonywaną głównie dla projektów z sektora publicznego. Należy podkreślić, że metody oceny efektywności projektów innowacyjnych są metodami adaptowanymi z innych obszarów ekonomii, ponieważ nie ma usystematyzowanych i dedykowanych metod oceny efektywności projektów innowacyjnych. Wynika to przede wszystkim ze specyfiki i definicji projektów innowacyjnych⁴⁶, które zostały opisanie w punkcie 1.1. niniejszego rozdziału.

W pomiarze efektywności projektu innowacyjnego można zastosować metody deterministyczne oparte na wielkościach realnych. Stosuje się je do oceny projektów sektora prywatnego, w których podstawowym kryterium opłacalności jest nadwyżka środków pieniężnych w relacji do wydatkowanych nakładów, możliwa do osiągnięcia przez inwestora w efekcie realizacji projektu. Metody te uważane są za dobre z powodu uwzględnienia stopy dyskontowej, dzięki której wyniki prezentowane są w wielkościach realnych. Nie znajdują one zastosowania w pomiarze efektywności projektów innowacyjnych, ponieważ nie uwzględniają sfery otoczenia projektu jak: nowoczesne technologie, zrównoważony rozwój środowiskowy, społeczna odpowiedzialność biznesu, innowacyjny marketing internetowy, innowacyjność usług, innowacyjność organizacyjna. Te trudno kwantyfikowalne czynniki jakościowe mają decydujący wpływ na wynik pomiaru efektywności⁴⁷.

Szerszą płaszczyzną oceniania projektów jest analiza i ocena ekonomicznej efektywności projektów przeprowadzana głównie dla projektów sektora publicznego.

W projektach tych na wejściu może być badana efektywność finansowa projektu, która wskazuje na jego opłacalność finansową. Jednak nie wynik finansowy pomiaru decyduje o wdrażaniu projektu. Opłacalność finansowa w projektach społecznych może w ogóle nie zaistnieć, gdyż w badaniu efektywności takiego projektu, w tym jego innowacyjności, brane są pod uwagę koszty oraz korzyści zewnętrzne, jakie może przynieść projekt dla otoczenia, a więc efekty społeczne i środowiskowe⁴⁸.

W badaniach efektywności ekonomicznej projektów sektora publicznego metodą najczęściej stosowaną jest metoda analizy kosztów i korzyści (cost-benefit analysis, CBA). Metoda ta może być uzupełniana metodami dedykowanymi, które szczegółowo odnoszą się do zewnętrznych uwarunkowań projektu innowacyjnego. Zatem, w zależności od charakteru projektu, pomiar jego efektywności może być uzupełniony o analizę oddziaływania na otoczenie za pomocą takich metod, jak:

• analiza efektywności kosztowej CEA (Cost-Effectiveness Analysis),
• ocena ekonomicznego oddziaływania projektu EcIA (Economic Impact Assessment),
• metoda oddziaływania fiskalnego − FIA (Fiscal Impact Assessment),
• ocena społecznego oddziaływania projektu SA (Social Analysis),
• ocena    społeczno-ekonomicznego    oddziaływania    projektu    SEIA    (Socio- Economic Impact Assessment),

• ocena oddziaływania na środowisko naturalne EIA (Environmental Impact Assessment),
• analiza wielokryterialna MCA (Multicriterial Analyzis)⁴⁹.

Jednakże i ta metoda nie rozwiązuje w pełni i w sposób usystematyzowany zagadnienia metodologicznego, jakim jest pomiar efektywności projektu innowacyjnego. Jako istotną wadę metody CBA wymienia się nie tylko czasochłonność i konieczność poniesienia znacznych nakładów na zebranie danych i informacji, ale również skwantyfikowanie informacji nieparametrycznych. Jako łatwiejszego wariantu metody CBA używa się metody efektywności kosztowej CEA, której wynik może być jednak obciążony niepewnością (rysunek 6).

Rysunek 6. Etapy oceny projektów innowacyjnych w kontekście typów projektu innowacyjnego

Źródło: Opracowanie własne Forycki Z., Metody pomiaru efektywności projektów innowacyjnych, na podstawie: Zarządzanie projektem europejskim, red. Trocki M., Grucza B., PWE, Warszawa 2007.

Resumując, pomiar efektywności odgrywa decydującą rolę w podejmowaniu decyzji inwestycyjnych, określa poziom opłacalności projektu oraz zakres podejmowanego ryzyka finansowego. Powinien on być prosty do przeprowadzenia, oparty na obiektywnych, uniwersalnych i ogólnodostępnych danych, a jego wyniki powinny mieć walor porównywalności w celu dokonywania szybkiego wyboru najlepszego projektu. W przypadku projektów innowacyjnych, ze względu na ich złożoność, można tylko adaptować znane metody finansowe i ekonomiczne. Dlatego nie mają one pełnej biznesowej wartości aplikacyjnej dla pomiarów efektywności projektów innowacyjnych. Sytuacja się komplikuje dla projektów sektora publicznego, gdzie efektywność finansowa jest jeszcze trudniejsza do oszacowania, ponieważ w badaniu efektywności takiego projektu, w tym jego innowacyjności, brane są pod uwagę koszty oraz korzyści zewnętrzne, jakie może przynieść projekt dla otoczenia, a więc efekty społeczne i środowiskowe⁵⁰.

2. Innowacje w rolnictwie

Ogólna diagnoza stanu polskiego rolnictwa w kontekście innowacyjności

Innowacje są głównym nośnikiem konkurencyjności − pozwalają na rozwój i funkcjonowanie uczestników rynku w wymagającym i zmiennym otoczeniu gospodarczym. Wykorzystanie innowacji jest źródłem konkurencyjności gospodarek narodowych, w tym siłą polskiej gospodarki. Działania innowacyjne w każdym możliwym zakresie (produktów, procesów, marketingu oraz organizacji) pozwalają budować rynek oparty na wiedzy. Dzięki temu następuje transfer tego kluczowego czynnika rozwoju pomiędzy podmiotami rynku, które w ten sposób uzyskują przewagę konkurencyjną⁵¹.

W związku z obserwowanymi w skali światowej i lokalnej zjawiskami takimi, jak: globalizacja gospodarki, liberalizacja handlu, wzrost konkurencji, daleko posunięta integracja w różnych ogniwach dostaw żywności, zmiany geopolityczne, czy też występowanie anomalii klimatycznych, niedoborów wody oraz chorób zwierząt i roślin − rośnie poziom ryzyka i skala wyzwań w odniesieniu do produkcji i handlu rolnego. Tym samym zasadniczego znaczenia dla funkcjonowania krajowego rolnictwa i przemysłu spożywczego na jednolitym rynku unijnym oraz rynku światowym nabierają działania zmierzające do wspierania innowacyjnych rozwiązań i projektów badawczo-rozwojowych⁵².

W ostatnich latach w polskim rolnictwie nastąpiła widoczna zmiana jakościowa pod względem poprawy efektywności produkcji oraz modernizacji zaplecza techniczno- produkcyjnego. Niemniej jednak, krajowy sektor rolny oraz przemysł spożywczy wymagają dalszych zmian pozwalających na wdrażanie innowacyjnych rozwiązań⁵³.

Rolnictwo pełni i będzie pełniło ważną rolę w gospodarce narodowej, polegającą na dostarczaniu produktów żywnościowych zaspokajających podstawowe potrzeby ludności. Zrównoważona polityka rolna zapewniająca bezpieczną żywność wysokiej jakości odgrywa kluczową rolę we wzmacnianiu żywotności obszarów wiejskich oraz przyczynia się do ochrony zasobów naturalnych i krajobrazowych. Sektor rolno-spożywczy, z uwagi na swoją specyfikę, nie jest w stanie przeznaczyć wystarczającego kapitału na działania rozwojowe, inwestycje oraz innowacje. Większa powierzchnia gospodarstw zazwyczaj ułatwia wdrażanie innowacji, ponieważ niektóre nowe technologie możliwe są do zastosowania jedynie w gospodarstwach o dużej skali produkcji. W warunkach rozdrobnienia gospodarstw rolnych dużego znaczenia nabiera usprawnienie organizacji łańcucha żywnościowego, które jednak nie jest możliwe bez dodatkowych środków finansowych⁵⁴.

Innowacje w różnych dziedzinach, w tym w rolnictwie i przemyśle spożywczym (dotyczące: procesów przyrodniczych, hodowli, zootechniki, biologii, technologii, technologii cyfrowych, organizacji i dziedzin związanych z produktem) mogą służyć wielofunkcyjności polskiego sektora rolno-żywnościowego. Badania naukowe i innowacje to fundament postępu w zakresie reagowania na wszystkie wyzwania − gospodarcze, środowiskowe i społeczne − w obliczu których stoją obszary wiejskie i sektor rolnictwa w Polsce. W warunkach dużego nasycenia rynku żywnościowego, zwłaszcza produktami o niskim stopniu przetworzenia, szczególnego znaczenia nabierają innowacyjność gospodarki i działania promocyjne⁵⁵.

Kluczowym wyzwaniem stojącym przed polskim rolnictwem jest zwiększenie jego konkurencyjności. Wymaga to efektywnego wdrażania rozwiązań innowacyjnych przez współpracę pomiędzy sektorem naukowo-badawczym, administracją i przedsiębiorstwami sektora rolno-spożywczego oraz wdrażanie praktycznych rozwiązań naukowych⁵⁶.

Realizacja   polityki państwa w zakresie   wdrażania   innowacyjności w   rolnictwie i przemyśle rolno-spożywczym jest jednym z priorytetowych zadań ujętych w „Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju do roku 2020 (z perspektywą do 2030 roku)”⁵⁷, gdzie jako specjalizację określono: „Biogospodarka rolno-spożywcza, leśno-drzewna i środowiskowa”, a w ramach niej wyodrębniono trzy następujące:

• KIS 4. Innowacyjne technologie, procesy i produkty sektora rolno-spożywczego i leśno-drzewnego.
• KIS 5. Zdrowa żywność (o wysokiej jakości i ekologiczności produkcji).
• KIS 6. Biotechnologiczne procesy i produkty chemii specjalistycznej oraz inżynierii.

W poszczególnych specjalizacjach zostały wyodrębnione grupy i podgrupy, które charakteryzują ich zakres, jak np. innowacyjne technologie i maszyny dla rolnictwa

i przetwórstwa, w tym energooszczędne  i sprzyjające ochronie środowiska. Jednocześnie opracowano inteligentne specjalizacje na poziomie województw, które w dużym stopniu są zbieżne z krajowymi⁵⁸.

Przyszłość rolnictwa a innowacyjność

Przewiduje się, że światowe zapotrzebowanie na żywność wzrośnie do 2050 roku o 70% (FAO)⁵⁹. Tak drastycznemu wzrostowi globalnego popytu na żywność towarzyszyć będzie gwałtowny wzrost popytu na paszę, włókno, biomasę i biomateriał. To nieuchronnie uruchomi reakcję podażową ze strony rolnictwa UE, które jest jednym z największych dostawców zaopatrujących globalne rynki rolne⁶⁰. Wzrost produkcji musi iść również w parze z większą efektywnością ekonomiczną producentów rolnych, którzy w ciągu ostatniej dekady odnotowali zmniejszenie udziału w wartości dodanej w łańcuchu dostaw żywności⁶¹.

W rolnictwie i leśnictwie dokonano znacznych postępów w zakresie godzenia produkcji z koniecznością gospodarowania zasobami naturalnymi w sposób zrównoważony i chronienia środowiska naturalnego. Te pozytywne zmiany mogą zostać jednak osłabione oczekiwanym wzrostem produkcji rolnej w wyniku wzrastającego popytu globalnego. Jeżeli wzrost ten zostanie zrealizowany przy użyciu obecnych rozwiązań, spowoduje to dalszą degradację zasobów naturalnych i środowiska naturalnego. Bez szerokiego wdrażania innowacyjnych rozwiązań unijne rolnictwo stanie wobec trudności związanych ze zwiększaniem produkcji przy jednoczesnym zapobieganiu dalszej degradacji zdolności produkcyjnych i zasobów naturalnych, w szczególności gleby, wody i usług ekosystemowych⁶².

Zainteresowanie innowacjami i procesami innowacyjnymi nie zmniejszyło się, odkąd Schumpeter wykazał ich znaczenie jako czynnika rozwoju i konkurencyjności przedsiębiorstw. Obecnie traktuje się innowacyjność jako sposób na podnoszenie konkurencyjności całych sektorów i gospodarek⁶³. Znaczenie innowacyjności dla rolnictwa i szerzej, dla całego sektora rolno-spożywczego, nabiera szczególnego znaczenia, jeśli dodamy do tego problemy w Europie Środkowo- Wschodniej związane z występowaniem chorób typu ASF czy wirusa ptasiej grypy (H5N1).

Niemniej jednak istnieje kilka barier hamujących rozwój innowacyjności w rolnictwie. Sektor rolnictwa oparty jest na wykorzystaniu zasobów naturalnych, co już samo z siebie narzuca pewne ograniczenia. Czynnikiem ograniczającym innowacyjność w rolnictwie europejskim jest wysoka średnia wieku grupy zawodowej rolników oraz niższy poziom wykształcenia w porównaniu z mieszkańcami miast. Mierzalną barierą niepodejmowania działań innowacyjnych przez rolników jest brak środków finansowych⁶⁴. Dlatego ważną rolę w pobudzaniu innowacyjności na obszarach wiejskich powinny odgrywać z jednej strony fundusze UE poprzez odpowiednią Wspólnej Polityki Rolnej (WPR), a z drugiej strony działalność poszczególnych krajów UE poprzez wdrażanie innowacyjnych rozwiązań systemowych służących rozwojowi rolnictwa i sektora rolno-spożywczego.

Innowacyjność a Wspólna Polityka Rolna

Podnoszenie wydajności zasobów przez innowacyjność jest jednym ze sztandarowych inicjatyw Unii Europejskiej.

Na ocenę wsparcia innowacyjności w rolnictwie we Wspólnej Polityce Rolnej 2013−2020 oraz ogólnie Horyzont 2020⁶⁵ przyjdzie jeszcze czas. Na chwilę obecną można jedynie przytoczyć przewidziane mechanizmy wsparcia, do których należały:

• wsparcie działań proinnowacyjnych w ramach II filara WPR, tj. inwestycji, rozwoju działalności, współpracy w rozwijaniu nowych produktów, procesów i technologii

w rolnictwie i sektorze spożywczym, jak również usprawnienie działania systemu usług doradczych dla rolników;

• stworzenie sieci Europejskiego partnerstwa innowacyjnego na rzecz wydajnego

i zrównoważonego rolnictwa (EPI-AGRI) na rzecz wydajnego i zrównoważonego rolnictwa wspieranej w ramach II filara WPR;

• finansowanie badań w rolnictwie i gospodarce żywnościowej/transfer wiedzy

i innowacji w ramach Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich (PROW) oraz nowego programu badań i innowacji (Horyzont 2020)⁶⁶.

Szczególną nadzieję wiąże się z siecią EPI-AGRI, która została opisana w punkcie

3. W długofalowej perspektywie założono, że sieć przyczyni się do:

• efektywnego wykorzystania zasobów, wzrostu wydajności oraz obniżenia emisji w sektorze rolnictwa;
• zapewnienia stabilnych dostaw żywności, pasz i biomateriałów;

• lepszej ochrony środowiska, adoptacji oraz przeciwdziałania zmianom klimatu;

• poprawy jakości i bezpieczeństwa żywności oraz zdrowszego stylu życia;

• ściślejszej współpracy pomiędzy nauką a rolnikami, przedsiębiorcami i doradcami skutkującej prowadzaniem innowacyjnych produktów i technologii⁶⁷.

Warto również wspomnieć o wsparciu w ramach II filara WPR, ponieważ

w perspektywie budżetowej 2014−2020 Polska była i jest największym w UE beneficjentem wsparcia w ramach realizowanego w PROW II filaru WPR, tj. środków przeznaczonych na rozwój obszarów wiejskich. W obecnej perspektywie budżetowej wsparcie to wyniosło

w Polsce 13,6 mld euro. Według analizy dokonanej przez dr Nosecką wynika, że środki pomocy wykorzystywane są przede wszystkim na jej aspekt produkcyjny, tj. doskonalenie technologii produkcji (podobna sytuacja miała miejsce w okresie 2007−2013). Działania te przede wszystkim skupiały się na: modernizacji gospodarstw rolnych, inwestycji w środki trwałe oraz premiach dla młodych rolników⁶⁸.

Według doktor Noseckiej innowacyjność w zakresie techniki i technologii produkcji w dużym stopniu polega na przyjmowaniu rozwiązań stosowanych w innych gospodarstwach rolnych. W niczym nie umniejsza to znaczenia tego typu innowacji w unowocześnianiu polskiego rolnictwa. Wciąż mała jest skala upowszechniania w rolnictwie rozwiązań oryginalnych, będących efektem badań naukowych o charakterze aplikacyjnym. Wprowadzaniu rozwiązań opartych na wiedzy i innowacjach do polskiego rolnictwa nie sprzyja stabilizacja w ostatnich latach nakładów na sferę B+R, dotycząca tego sektora i systematyczne obniżanie się ich udziału w ogólnych nakładach na tę sferę w Polsce, a także spadek zatrudnienia w dotyczącej rolnictwa sferze badań i rozwoju. Zbyt małe jest także, biorąc pod uwagę rozdrobnioną strukturę agrarną, zainteresowanie i środki wsparcia na tworzenie warunków dla wprowadzania nowoczesnych rozwiązań w rolnictwie. Dotyczy to głównie tworzenia i funkcjonowania grup producentów, płatności dla rolników przekazujących małe gospodarstwa, ale i scalania gruntów. Natomiast pozytywnym czynnikiem z punktu widzenia wprowadzania i upowszechniania innowacji bezpośrednio i pośrednio wspieranych ze środków PROW (i innych funduszy) jest zainteresowanie pozyskiwaniem wsparcia głównie przez rolników młodych i dysponujących relatywnie dużymi gospodarstwami⁶⁹.

Z jednej strony nie sposób nie zgodzić się z zaproponowanym sposobem myślenia, ponieważ szczególnie w Polsce brakuje mechanizmów ułatwiających transfer wiedzy i technologii z dedykowanych działań B+R do działalności gospodarczej. Problem ten w szczególności dotyczy rolnictwa. Dodatkowo brakuje skutecznych mierników efektów wsparcia i wzajemnej synergii działań i operacji w ramach PROW na wprowadzenie oraz upowszechnianie innowacyjności w polskim rolnictwie.

Innowacyjność we Wspólnej Polityce Rolnej 2021−2027

Odnosząc się do zagadnień związanych z innowacyjnością w projektowanej polityce rolnej, z analizy projektów dokumentów w ramach WPR na lata 2021−2027 w zakresie propozycji Komisji Europejskiej wynika, że propozycja modernizacji nowej WPR na lata 2021−2027 została oparta na trzech aspektach: wiedzy i innowacjach, cyfryzacji w rolnictwie oraz usługach doradczych w ramach AKIS (ang. Agricultural Knowledge and Innovation System), systemu pomyślanego jako płaszczyzna wymiany praktyk organizacyjnych i wiedzy między osobami, organizacjami i instytucjami, które rozwijają i wykorzystują wiedzę na potrzeby rolnictwa oraz powiązanych dziedzin. Do AKIS, tj. unijnego systemu wiedzy

i innowacji w rolnictwie, państwa członkowskie w kolejnej pespektywie finansowej 2021– 2027 powinny włączyć swoich doradców w celu wymiany wiedzy i doświadczeń oraz poprawy jakości i skuteczności doradztwa⁷⁰.

Jednym z celów szczegółowych nowej WPR jest „zwiększenie zorientowania na rynek i konkurencyjności, w tym większe ukierunkowanie na badania naukowe, technologię i cyfryzację”, co w konsekwencji ma za zadanie przenoszenie badań naukowych i innowacji „z laboratoriów na pola i rynki” oraz pełne przyłączenie rolników i obszarów wiejskich do gospodarki cyfrowej. W założeniach przyszłej WPR szczególne znaczenie przypisano badaniom naukowym i wdrażaniu innowacyjności. W związku z tym, oprócz interwencji dotyczących rozwoju obszarów wiejskich w tym zakresie, zostanie ustanowiony specjalny budżet z programu Horyzont. Przeznaczony on zostanie na projekty w zakresie badań i innowacji dotyczące produkcji żywności, rolnictwa, rozwoju obszarów wiejskich i biogospodarki⁷¹.

Europejskie partnerstwo innowacyjne na rzecz wydajnego i zrównoważonego rolnictwa będzie w dalszym ciągu gromadzić środki z programu Horyzont i środki na rzecz rozwoju obszarów wiejskich, aby wspierać konkurencyjną i zrównoważoną gospodarkę rolną i leśną. Poza tym, dzięki satelitom Copernicus i Galileo, program kosmiczny pomoże urzeczywistnić rolnictwo precyzyjne (jako innowacyjne rozwiązania). Satelity pomogą monitorować grunty rolne w UE i przesyłać rolnikom informacje, na przykład które z ich pól można nawozić. Takie rozwiązania powinny obniżyć zbędne stosowanie nawozów, jednocześnie zmniejszając ogólne zanieczyszczenie gruntów i powietrza⁷².

Aby w większym stopniu wykorzystać wiedzę i innowacyjne rozwiązania, „każdy plan strategiczny WPR państw członkowskich będzie zawierał obowiązkowe zagadnienia poświęcone możliwościom pobudzania transferu i wymiany wiedzy oraz innowacji” (np. poprzez usługi doradztwa, szkolenia, programy badawcze, wiejskie sieci kontaktów, projekty pilotażowe, grupy operacyjne EIP-AGRI oraz dodatkowe źródła finasowania)⁷³.

W wyżej wymienionych obecnych i przyszłych inicjatywach ze strony UE brakuje przedsięwzięć/rozwiązań wdrażających innowacje, które w sposób systemowy usprawniałyby rolnictwo i cały sektor rolno-spożywczy. W związku z tym na szczególną uwagę zasługuje inicjatywa Polski polegająca na utworzeniu Departamentu Innowacji w Krajowych Ośrodku Wsparcia Rolnictwa.

Europejskie partnerstwo innowacyjne na rzecz wydajnego i zrównoważonego rolnictwa (EIP-AGRI)

Kluczowym instrumentem realizacji Strategii Europa 2020 są europejskie partnerstwa na rzecz innowacyjności⁷⁴. Komisja Europejska w 2012 roku zaproponowała utworzenie dla sektora rolnego Europejskiego partnerstwa innowacyjnego na rzecz wydajnego i zrównoważonego rolnictwa EIP-AGRI⁷⁵. Utworzenie tego partnerstwa potwierdziło, że sektor rolnictwa potrzebuje ciągłego rozwoju i innowacyjnych rozwiązań. Stworzone 2012 roku EIP-AGRI ma przyczyniać się do realizacji strategii Unii Europejskiej „Europa 2020” na rzecz inteligentnego, trwałego wzrostu gospodarczego sprzyjającego włączeniu społecznemu. Intensyfikacja badań i innowacji jest jednym z pięciu głównych celów tej strategii, która promuje nowe interaktywne podejście do wspierania innowacji⁷⁶. Podstawę do utworzenia EIP-AGRI oraz grup operacyjnych na rzecz innowacji (EPI) wprowadziło rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 1305/2013⁷⁷. Rozwiązania innowacyjne i działania rozwojowe ukierunkowane na osiągnięcie wiedzy mają doprowadzić do poprawy konkurencyjności gospodarki UE i jej poszczególnych działów wobec innych gospodarek świata. Istotne jest, że wprowadzanie innowacyjnych rozwiązań EIP-AGRI przyczynia się do współpracy między rolnictwem, gospodarką, nauką oraz innymi instytucjami z otoczenia rolnictwa, zarówno na szczeblu unijnym, jak i krajowym oraz regionalnym. Jest również katalizatorem zwiększającym skuteczność działań związanych z innowacją, wspieranych w ramach polityki rozwoju obszarów wiejskich. Bardzo ważnym elementem struktury EIP- AGRI są grupy operacyjne. Zgodnie z przepisami unijnymi mogą one być tworzone przez minimum dwa podmioty: tj. rolników lub grupy rolników, instytuty lub jednostki naukowe, uczelnie, przedsiębiorców sektora rolnego lub spożywczego⁷⁸.

W perspektywie finansowej Unii Europejskiej na lata 2014−2020 szczególną wagę przypisano europejskim partnerstwom innowacyjnym w zakresie rolnictwa zrównoważonego, zarządzania zasobami wodnymi, surowcami rolniczymi, rozwoju społeczności lokalnych.

Partnerstwa mają stymulować i wspierać komunikację i współpracę między nauką a praktyką.

Konkretne działania w ramach tego partnerstwa mają być realizowane wyłącznie z wykorzystaniem EPI łączących rolników, badaczy, doradców, przedsiębiorców rolnych. Głównym zadaniem EPI jest przetestowanie i aplikacja do praktyki produktów, procesów, usług i technologii innowacyjnych. Partnerstwa innowacyjne mają na celu w szczególny sposób mobilizować wiedzę naukową i praktyczną do prac w zakresie innowacyjnych, nowych rozwiązań. To z kolei powinno pomóc w skuteczniejszym ukierunkowaniu badań naukowych i ich wdrożeń, które mają na celu zaspokojenie potrzeb i wymagań rynkowych w zakresie rolnictwa i przemysłu rolno-spożywczego. Bardzo ważne i konieczne jest zaangażowanie w EPI-AGRI polskich rolników, przedsiębiorców rolnych, grup producentów rolnych i organizacji producentów, rolniczych organizacji branżowych i międzybranżowych. Wszystkie współpracujące strony poszukują w partnerstwie nowych możliwości innowacji w rolnictwie, w tym wzajemnej wymiany doświadczeń, rozwijania pomysłów, wiedzy, a także doprowadzenie do wdrożenia innowacyjnych rozwiązań i przedsięwzięć biznesowych⁷⁹.

Z przeprowadzonej powyżej analizy wynika, że w obecnie w Polsce są trzy prężnie funkcjonujące narzędzia do realizacji innowacje w rolnictwie. Pierwsze z nich to wsparcie z PROW w ramach WPR, drugie − Sieć na rzecz innowacji w rolnictwie i na obszarach wiejskich (SIR), trzecie − Krajowy Ośrodek Wsparcia Rolnictwa działający poprzez Departament Innowacji.

¹Makulska D., Kluczowe czynniki rozwoju w gospodarce opartej na wiedzy, „Prace i Materiały Instytutu Rozwoju Gospodarczego SGH” 2012, nr 88, s. 169−193.

²The Future of the Global Economy. Towards A Long Boom? OECD Publications, Paris 1999, 99−100, cyt. za: Makulska D., op. cit.

³Drucker P.F., The age of social transformation, „The Atlantic Monthly” 1994, t. 274, s. 53−80, cyt. za: Żak K., Diagnoza poziomu innowacyjności polskiej gospodarki, „Prace Naukowe UE we Wrocławiu” 2013, nr 307, s. 721−732.

⁴ Koźmiński A., Jak tworzyć gospodarkę opartą na wiedzy?, [w:] Strategia rozwoju Polski u progu XXI wieku, Kancelaria Prezydenta RP i Komitet Prognoz Polska 2000 Plus, PAN, Warszawa 2001, s. 87, cyt. za: Makulska D., op. cit.

⁵ Żak K., op. cit.

⁶Powiększanie bogactwa, red. L.C. Thurow, Helion, tłum. A. Sobolewska, Gliwice 2006, cyt. za: Zioło Z., Ekonomiczne i społeczne uwarunkowania rozwoju gospodarki opartej na wiedzy, „Przedsiębiorczość – Edukacja” 2008, nr 4, s. 12−23.

⁷ Zioło Z., op. cit.

⁸ Ibidem.

⁹ Ibidem.

¹⁰ Orbik Z., Próba analizy pojęcia innowacji, „Zeszyty Naukowe Politechniki Śląskiej. Seria: Organizacja i Zarządzanie” 2017, zesz. 105, s. 307−319.

¹¹ Internetowa wersja słownika języka polskiego PWN, https://sjp.pwn.pl/szukaj/innowacje.html, data odczytu: 20.09.2020 r.

¹² Ibidem.

¹³ Schumpeter J.A., Teoria rozwoju gospodarczego, PWN, Warszawa 1960, 104, cyt. za: Orbik Z., op. cit.

¹⁴ Orbik Z., op. cit.

¹⁵ Mansfield E., Size of Firm, Market Structure and Innovation, „Journal of Political Economy” 1963, vol. 71, no 557, cyt. za: Orbik Z., op. cit.

¹⁶ Kotler Ph., Marketing Management, Prentice Hall, Upper Saddle River, New Jersey 2002, nr 322, cyt. za: Orbik Z., op. cit.

¹⁷ Rogers E.M. Diffusion of Innovations, Free Press, New York 2003, s. 12, cyt. za: Orbik Z., op. cit.

¹⁸ Orbik Z., op. cit.

¹⁹Podręcznik Oslo. Zasady gromadzenia i interpretacji danych dotyczących innowacji, OECD/Wspólnoty Europejskie, Paris 2005, 48−49.

²⁰ Poskrobko T., Zielińska A., Innowacje w krajach rozwijających się a zrównoważony rozwój, „Prace Naukowe UE we Wrocławiu” 2015, nr 409, s. 277−294.

²¹ Śpionek A., Innowacyjność − definicja, ogólne informacje o innowacyjności w regionie, [w:] Innowacje 2010, red. P. Nowak, Urząd Marszałkowski, Łódź 2010, s. 11−17.

²² Baruk J., Istota innowacji. Ewolucja systemów innowacyjnych, „Przegląd Organizacji” 2005, nr 1, s. 11−14.

²³ Czerniak J., Polityka innowacyjna w Polsce. Analiza i proponowane kierunki zmian, Wydawnictwo Difin, Warszawa 2013, s. 34−35, cyt. za: Wiatrak A., Potrzeby i kierunki wspierania innowacyjności w agrobiznesie,

„Zeszyty Naukowe SGGW w Warszawie. Problemy Rolnictwa Światowego”, 2017, t. 32, nr 3, 286−297.

²⁴Klincewicz K., Dyfuzja innowacji. Jak odnieść sukces w komercjalizacji nowych produktów i usług,

Wydawnictwo Naukowe Wydziału Zarządzania UW, Warszawa 2011, s. 87−88, cyt. za: Wiatrak A., Potrzeby i kierunki…, op. cit.

²⁵ Jasiński A., Innowacyjność w gospodarce Polski. Modele, bariery, instrumenty wsparcia, Wydawnictwo Naukowe Wydziału Zarządzania UW, Warszawa 2014, cyt. za: Wiatrak A., Potrzeby i kierunki…, op. cit.

²⁶ Wiatrak A., Potrzeby i kierunki…, op. cit.

²⁷ Czerniak J., op. cit.

²⁸ Jasiński A., op. cit.²⁹ Wiatrak A., Potrzeby i kierunki…, op. cit.

³⁰ Żak K., op. cit.

³¹ Szczepaniak P., Tabaszewska-Zajbert E., Implementacja zarządzania innowacjami jako projekt zmiany organizacyjnej – faza przygotowawcza, „Prace Naukowe UE we Wrocławiu” 2017, nr 463, s. 393−403.

³² Kalinowski T., Innowacyjność przedsiębiorstw a systemy zarządzania jakością, Oficyna Wolters Kluwer Business, Warszawa 2010, cyt. za: Szczepaniak P., Tabaszewska-Zajbert E., op. cit.

³³Kraśnicka T., Diagnozowanie podsystemu zarządzania innowacyjnością w przedsiębiorstwie, [w:] Metody i techniki diagnozowania systemu zarządzania przedsiębiorstwem, red. H. Bieniok, Wydawnictwo AE

w Katowicach, Katowice 1997, cyt. za: Szczepaniak P., Tabaszewska-Zajbert E., op. cit.

³⁴ Szczepaniak P., Tabaszewska-Zajbert E., op. cit.

³⁵ Więcek-Janka E., Zmiany i konflikty w organizacji, Wydawnictwo Politechniki Poznańskiej, Poznań 2006, cyt. za: Szczepaniak P., Tabaszewska-Zajbert E., op. cit.

³⁶ Baruk J., Zarządzanie wiedzą oraz innowacjami, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2006, cyt. za: Szczepaniak P., Tabaszewska-Zajbert E., op. cit.

³⁷Szczepaniak P., Tabaszewska-Zajbert E., op. cit.

³⁸ Ibidem.

³⁹ Ibidem.

⁴⁰ Ibidem.

⁴¹ Forycki Z., Metody pomiaru efektywności projektów innowacyjnych, „Prace Naukowe UE we Wrocławiu” 2016, nr 418, s. 61−68.

⁴² Ibidem.

⁴³ Kachniarz M., Efektywność usług publicznych – teoria i praktyka, Wydawnictwo UE we Wrocławiu, Wrocław 2012, cyt. za: Forycki Z., op. cit.

⁴⁴ Forycki Z., op. cit.

⁴⁵ Ibidem.

⁴⁶ Ibidem.

⁴⁷ Ibidem.

⁴⁸ Ibidem.

⁴⁹ Kołakowski T., Wybrane zagadnienia analizy i oceny projektów inwestycyjnych, Wydawnictwo UE we Wrocławiu Wrocław” 2014. Forycki Z., op. cit.

⁵⁰ Ibidem.

⁵¹ Sprawozdanie z działalności Krajowego Ośrodka Wsparcia Rolnictwa w 2019 r.

⁵² Ibidem.

⁵³ Ibidem.

⁵⁴ Ibidem.

⁵⁵ Ibidem.

⁵⁶ Ibidem.

⁵⁷ Ibidem.

⁵⁸ Strona internetowa Ministerstwa Funduszy i Polityki Regionalnej: https://www.gov.pl/web/fundusze- regiony/informacje-o-strategii-na-rzecz-odpowiedzialnego-rozwoju, data odczytu: 26.09.2020r.

⁵⁹ Agricultural Outlook 2012. OECD-FAO, cyt. za: Giejbowicz E., Chlebicka A., Wspieranie innowacyjności we Wspólnej Polityce Rolnej, „Zeszyty Naukowe SGGW w Warszawie. Polityki Europejskie, Finanse i Marketing” 2012, nr 8(57), s. 130−138.

⁶⁰ Rolnictwo unijne odpowiada za około 18% światowego wywozu żywności.

⁶¹ Giejbowicz E., Chlebicka A., op. cit.

⁶² Komunikat Komisji do Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie europejskiego partnerstwa innowacyjnego na rzecz wydajnego i zrównoważonego rolnictwa, COM, (2012) 79, cyt. za: Giejbowicz E., Chlebicka A., op. cit.

⁶³ Giejbowicz E., Chlebicka A., op. cit.

⁶⁴ Ibidem.

⁶⁵ Strona internetowa Komisji Europejskiej: https://ec.europa.eu/programmes/horizon2020/sites/horizon2020/files/H2020_PL_KI0213413PLN.pdf, data odczytu: 24.09.2020 r.

⁶⁶ Giejbowicz E., Chlebicka A., op. cit.

⁶⁷ Ibidem.

⁶⁸ Nosecka B., Wsparcie innowacyjności w polskim rolnictwie, „Roczniki Naukowe Stowarzyszenia Ekonomistów Rolnictwa i Agrobiznesu” 2018, nr 20(4), s. 133−138.

⁶⁹ Ibidem.

⁷⁰ Trajer B., Trajer M., Wspieranie innowacji w sektorze rolnym, „Turystyka i Rozwój Regionalny” 2018, nr 10, s. 97−108.

⁷¹ Ibidem.

⁷² Ibidem.

⁷³ Ibidem.

⁷⁴ Grochowska R., Partnerstwa innowacyjne jako nowa koncepcja wdrażania innowacji w sektorze rolnym w Polsce, „Roczniki Naukowe Stowarzyszenie Ekonomistów Rolnictwa i Agrobiznesu” 2015, nr 17, s. 105, cyt. za: Trajer B., Trajer M., op. cit.

⁷⁵http://ec.europa.eu/agriculture/research-innovation/eip-agriculture_pl , data odczytu: 23.09.2020 r., cyt. za: Trajer B., Trajer M., op. cit.

⁷⁶ Trajer B., Trajer M., op. cit.

⁷⁷ Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 1305/2013 z dnia 17 grudnia 2013 r. w sprawie wsparcia rozwoju obszarów wiejskich przez Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich (EFRROW) i uchylające rozporządzenie Rady (WE) nr 1698/2005, cyt. za: Trajer B., Trajer M., op. cit.

⁷⁸ Trajer B., Trajer M., op. cit.

⁷⁹ Ibidem.

The post Raport: Rolnictwo w systemie wsparcia innowacji first appeared on FUNDACJA R&D HUB.

1. Sieć na rzecz innowacji w rolnictwie i na obszarach wiejskich (SIR)

Pojęcie sieci jest używane w różnych znaczeniach: technicznym, organizacyjnym czy ekonomicznym. Znaczenie ekonomiczne sieci ma szczególny wymiar, gdyż czynnik ekonomiczny jest narzędziem orzekającym i weryfikującym ich działanie pod względem skuteczności, sprawności i efektywności. Wzrastająca rola powiązań sieciowych różnego rodzaju organizacji wymaga uwzględniania sposobów zarządzania nimi i koordynowania ich działalności¹. Organizację sieciową definiuje się jako zbiór samodzielnych jednostek (organizacji, przedsiębiorstw, gospodarstw, instytucji itd.) tworzących wspólną strukturę do prowadzenia określonych i ustalonych działań (np. wymiany informacji i pomysłów, przekazania zasobów, wdrażania innowacji itp.) oraz powiązanych ze sobą więziami kooperacyjnymi. Ich działalność jest zwykle koordynowana przez integratora, tj. organizację, która zgłasza pomysł sieci i urzeczywistnia jej powstawanie². Inicjatorem powstania organizacji sieciowej może być organizacja publiczna, która wspiera jej uruchomienie, a czasem także współfinansuje ich powstawanie. Istota działania organizacji sieciowej polega przede wszystkim na:

• ścisłej, dobrowolnej i świadomej współpracy (kooperacji) kilku partnerów;
• wzajemnym porozumieniu, zaufaniu i lojalności współpracujących organizacji, opartym na wspólnie sformułowanym celu, który wspólnie chcą zrealizować;
• rozwijaniu nowych umiejętności współpracujących organizacji oraz wprowadzeniu w nich innowacji i zmian organizacyjnych;
• połączeniu rozproszonych jednostek (zróżnicowanych pod względem zasobów, charakteru działalności czy ich siły) w celu realizacji uzgodnionych pomysłów na współpracę;
• zwiększeniu ich konkurencyjności na rynku i możliwości dalszego działania³.

Inne cele działania organizacji sieciowych zależą od wzajemnych uzgodnień. Z jednej strony, może być to sieć ścisłe specjalistyczna, a z drugiej, może obejmować różne dziedziny, łącząc różne specjalności i zakresy działania. W zależności od przyjętego kryterium wyróżnia się sieci:

• producentów, którzy łączą swoje zasoby produkcyjne, a czasem także zaopatrzenie i logistykę dostaw w zależności od porozumienia;
• standardu − zawieranych w celu określenia jakości wyrobów i usług oraz ich ujednoliceniu na określonym rynku;
• dostawców lub sieci klientów;
• regionalne;
• badawcze i/lub sieci innowacji⁴.

Porozumienie o współpracy może dotyczyć wyłącznie zagadnień innowacji, ale także innowacje mogą być następstwem uczestnictwa w innych sieciach lub też wspólnym przedsięwzięciem.

We wszystkim wymienionych sieciach następstwem realizacji zawartych porozumień mogą być innowacje. Nawet sieci klientów mogą generować zmiany w produkcji i procesie dostarczania wyrobów i usług. Wynika to z istoty innowacji, która jest zastosowaniem w praktyce nowych rozwiązań (materialnych i niematerialnych) w odniesieniu do wyrobu lub usługi, procesu, marketingu lub organizacji⁵. Innowacje są zatem rezultatem różnych działań organizacji i podejmowanych przez nie kierunków współpracy, które sprzyjają rozwojowi i lepszemu ich funkcjonowaniu. Korzyści z bycia w sieci innowacyjnej to m.in.:

• procesy organizacyjnego uczenia się, których efektem są nowe pomysły, rozwiązania technologiczne i organizacyjne, skrócenie czasu opracowania nowych koncepcji, transfer innowacji, zwiększenie zdolności rozwojowych i lepszego ich wykorzystania;
• niwelowanie zjawiska asymetrii informacji, redukcja niepewności oraz dzielenie się ryzykiem w działalności innowacyjnej;
• rozłożenie kosztów działalności innowacyjnej między współpracujące organizacje;
• obniżenie kosztów wytwarzania produkcji i sprzedaży dzięki wykorzystaniu korzyści skali i zakresu;
• powstawanie efektu synergicznego jako rezultatu wspólnych działań innowacyjnych w poszczególnych fazach ich powstawania i wdrażania⁶.

Unia Europejska od kilkunastu lat konsekwentnie w swoich działaniach dąży do wspierania współpracy między światem nauki i biznesu, inwestowaniem w badania i rozwój oraz przyciąganiem inwestycji dla realizacji innowacji w wybranych działach i obszarach, np.: dotyczących energii atomowej, ochrony środowiska, współpracy terytorialnej, regionalnych systemów innowacji⁷. Dążenia te zostały urzeczywistnione w Programie Europa 2020 − strategii na rzecz inteligentnego i zrównoważonego rozwoju sprzyjającego włączeniu społecznemu. Podstawą rozwoju gospodarki unijnej jest zwiększenie jej innowacyjności przez powstanie unii innowacji i utworzenie jednolitego rynku innowacji⁸, a jednym z elementów narzędzi jego realizacji jest Program Horyzont 2020. Urzeczywistnieniem realizacji polityki innowacji UE są Europejskie Partnerstwa Innowacji EPI, które przez współpracę różnych podmiotów publicznych, społecznych i prywatnych, podejmują działania na rzecz realizacji innowacji przeciwdziałających negatywnym skutkom tzw. globalnych wyzwań społecznych, takich jak: zmiany klimatyczne, niedobór surowców, zmiany demograficzne. Jednym z obszarów przewidzianych do wspierania poprzez EPI-AGRI jest rolnictwo, które ma na celu:

• zwiększenie    wydajności,    produkcji   i    bardziej    efektywne    gospodarowanie zasobami w rolnictwie;
• realizacji innowacji wspierających gospodarkę ekologiczną;
• rozwój różnorodności biologicznej, ekosystemów oraz funkcjonalności gleb;
• realizacji    innowacji    produktowych    i    w    usługach    w    odniesieniu    do zintegrowanego łańcucha dostaw;
• poprawa jakości żywności, bezpieczeństwa żywności i promowanie zdrowego stylu życia⁹.

Wyżej zaproponowane innowacje w rolnictwie mają charakter różnorodny, tj. od innowacji technologicznych (procesowych i produktowych), przez innowacje organizacyjne, a kończąc na innowacjach o charakterze społecznym. Głównym spoiwem poszczególnych działań innowacyjnych jest zrównoważone i oszczędne wykorzystanie zasobów w połączeniu z wymogami środowiskowymi i bezpieczeństwem żywności.

Działania te wykraczają poza możliwości pojedynczych gospodarstw rolnych, dlatego też dla ich realizacji potrzebna jest współpraca różnych podmiotów w agrobiznesie i poza nim. Dlatego celem EPI-AGRI jest promowanie konkurencyjnego i zrównoważonego rolnictwa, które osiąga więcej przy mniejszych nakładach i funkcjonuje w harmonii ze środowiskiem naturalnym. Partnerstwo przyczyni się do: budowania konkurencyjnego sektora produkcji podstawowej zapewniającego dostępność żywności w skali globalnej, zróżnicowania wyrobów i produkcji, zapewnienia długoterminowych dostaw różnych surowców do wytwarzania żywności i innych produktów oraz lepszy rozkład wartości dodanej w ramach łańcucha dostaw żywności¹⁰.

Podstawą działań w EPI-AGRI jest współpraca w zakresie tworzenia i funkcjonowania grup operacyjnych na rzecz innowacji w sektorze rolnym. Grupy te mogą być tworzone przez co najmniej dwa różne podmioty (beneficjentów), należące do różnych kategorii: rolnicy lub grupy rolników, właściciele lasów, naukowcy, instytuty lub jednostki naukowe, uczelnie, przedsiębiorcy sektora rolnego i spożywczego, w tym usług gastronomicznych oraz przedsiębiorcy sektorów działających na rzecz sektora rolnego i spożywczego (np. producenci nawozów, pasz, środków ochrony roślin, maszyn i urządzeń do produkcji). Jednocześnie członkami grupy operacyjnej mogą być także podmioty doradcze, konsumenci i ich organizacje, organizacje branżowe działające w obszarze łańcucha żywnościowego oraz jednostki samorządu terytorialnego. Celem grup operacyjnych na rzecz innowacji w rolnictwie nie jest wspieranie działalności badawczej, ale wdrożenie nowych rozwiązań w zakresie technologii, procesów, metod organizacji i marketingu. Zatem podstawowym celem EPI-AGRI jest wspieranie innowacji w rolnictwie, produkcji żywności, leśnictwie i na obszarach wiejskich, a celami wspierającymi są:

• zwiększenie udziału zainteresowanych stron we wdrażaniu programów rozwoju obszarów wiejskich;
• podniesienie jakości wdrażania programów rozwoju obszarów wiejskich;
• informowanie społeczeństwa i potencjalnych beneficjentów o polityce rozwoju obszarów wiejskich i o możliwościach finansowania poszczególnych jej kierunków¹¹.

Schemat grup operacyjnych został przedstawiony na rysunku 7.

Rysunek 7. Schemat grup operacyjnych

Źródło: Wiatrak A., Sieć innowacji w rolnictwie − istota, cele i uwarunkowania, „Roczniki Naukowe Stowarzyszenia Ekonomistów Rolnictwa i Agrobiznesu” 2016, t. 18, nr 3, s. 380−384.

Analizując rysunek 7 należy wspomnieć o szczególnej roli brokera innowacji, którego zadaniem jest:

• określenie potencjalnych partnerów do współpracy na obszarze działania brokera, nawiązanie z nimi kontaktów oraz prowadzenie działań aktywizujących;
• pomoc w tworzeniu, organizacji i funkcjonowaniu grupy operacyjnej;
• pomoc w przygotowaniu planu biznesowego operacji oraz analizy wykonalności danego przedsięwzięcia;
• pomoc w przygotowaniu wniosku o przyznanie funduszy na realizację projektu wdrożeniowego;
• stałe monitorowanie pracy grupy operacyjnej, przy której tworzeniu broker miał udział¹².

Brokerami innowacji mogą być pracownicy wskazanych poniżej Ośrodków Doradztwa Rolniczego oraz inni specjaliści z zakresu wdrażania innowacji przez daną grupę operacyjną¹³.

W Polsce powyższe działania zostały nazwane Siecią na rzecz innowacji w rolnictwie i na obszarach wiejskich (SIR), która funkcjonuje w ramach Krajowej Sieci Rozwoju

Obszarów Wiejskich (podsieć KSOW). Centrum Doradztwa Rolniczego w Brwinowie jest koordynatorem SIR. Zadania SIR wykonują Wojewódzkie Ośrodki Doradztwa Rolniczego, a koordynatorem działań jest Centrum Doradztwa Rolniczego w Brwinowie. Celem głównym SIR jest wspieranie innowacji w rolnictwie, produkcji żywności, leśnictwie i na obszarach wiejskich. Do celów szczegółowych zalicza się:

• ułatwianie tworzenia oraz funkcjonowania sieci kontaktów pomiędzy rolnikami, podmiotami doradczymi, jednostkami naukowymi, przedsiębiorcami sektora rolno- spożywczego oraz pozostałymi podmiotami wspierającymi wdrażanie innowacji w rolnictwie i na obszarach wiejskich;

• ułatwianie wymiany wiedzy fachowej oraz dobrych praktyk w zakresie innowacji w rolnictwie i na obszarach wiejskich;
• pomoc w tworzeniu grup operacyjnych na rzecz innowacji oraz pomoc w opracowaniu projektów przez grupy operacyjne i partnerstwa na rzecz innowacji¹⁴.

Pełne informacje na temat SIR oraz działań w postaci punktowych innowacji w rolnictwie można znaleźć na stronie internetowej: https://sir.cdr.gov.pl/.

2. Innowacje w Krajowym Ośrodku Wsparcia Rolnictwa

Krajowy Ośrodek Wsparcia Rolnictwa (KOWR) funkcjonuje od 1 września 2017 roku, a powstał z połączenia Agencji Rynku Rolnego i Agencji Nieruchomości Rolnych¹⁵.

Utworzenie KOWR jako agencji wykonawczej było odpowiedzią na zmieniające się trendy w rolnictwie. Krajowy Ośrodek Wsparcia Rolnictwa ma być zaufanym partnerem sektora rolnego i rozwijać polskie rolnictwo oraz budować jego konkurencyjność¹⁶.

Krajowy Ośrodek Wsparcia Rolnictwa ma pełnić funkcje prorozwojowe, stanowiąc skuteczne zaplecze instytucjonalne do realizacji działań służących podniesieniu poziomu polskiego rolnictwa i poprawie jakości życia na obszarach wiejskich. Wartość dodana ma być realizowana przez wspieranie i wdrażanie innowacji w rolnictwie, które będą ukierunkowane na poprawę konkurencyjności i dochodowości gospodarstw rolnych, integrację producentów i skracanie łańcucha żywnościowego oraz bardziej sprawiedliwy podział wartości w tym łańcuchu, oparty na zasadzie partnerstwa¹⁷.

Dlatego w KOWR funkcjonuje Departament Innowacji, który podejmuje szereg działań w celu efektywnego wdrażania innowacji w rolnictwie oraz sektorze rolno- spożywczym¹⁸, do których należą m.in.:

• Platforma Żywnościowa;
• wykorzystanie teledetekcji w rolnictwie;
• technologia blockchain w rolnictwie;
• opracowanie systemu monitorowania marnowanej żywności i efektywnego programu racjonalizacji strat i ograniczania marnotrawstwa żywności;
• pożyczki na wsparcie przedsięwzięć mających na celu rozwój obszarów wiejskich i działań innowacyjnych¹⁹.

Innowacje realizowane przez Departament Innowacji Krajowego Ośrodka Wsparcia Rolnictwa mają charakter systemowy dla rozwoju polskiego rolnictwa i sektora rolno- spożywczego. W przeciwieństwie do innowacji punktowych, których zakres wyznaczany jest przez WPR i EPI-AGRI, innowacje systemowe realizowane w KOWR są odpowiedzią na wyzwania polskiego rolnictwa, które musi mieć dostarczane nowoczesne rozwiązanie omówione poniżej i których nie można wprowadzić poprzez zmiany legislacyjne czy instytucjonalne.

3. Platforma Żywnościowa

Jednym z celów wyznaczonych w ramach Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju było uruchomienie elektronicznej platformy sprzedażowej dla produktów rolno- spożywczych. Projekt Platforma Żywnościowa jest pionierskim rozwiązaniem na rynku polskim, w ramach którego została utworzona platforma handlu (giełda), która pozwala uczestnikom rynku rolno-spożywczego na zawieranie kontraktów typu SPOT, a w dalszej perspektywie − kontraktów terminowych. Przyjęte rozwiązania zapewniają bezpieczną i kompleksową obsługę transakcji handlowych. Platforma Żywnościowa umożliwia koncentrację podaży krajowych towarów rolno-spożywczych, pozwala także na tworzenie dużych jednorodnych partii oraz ogranicza koszty transakcyjne i ryzyko handlowe.

Podstawowym założeniem projektu było zwiększenie konkurencyjności podmiotów sektora rolno-spożywczego przez poprawę ich dochodowości, a także bardziej sprawiedliwy i przejrzysty podział wartości dodanej w łańcuchu dostaw żywności²⁰.

Platforma Żywnościowa umożliwia kojarzenie ofert kupna−sprzedaży. Na platformie dokonywany jest obrót towarami rolno-spożywczymi w formie sesji handlowych lub aukcji. Każdy może dokonywać transakcji kupna−sprzedaży ściśle określonego i zdefiniowanego towaru rolnego pod warunkiem, że spełni wymagania zawarte w regulaminie. Użytkownikami Platformy Żywnościowej mogą być m.in.: grupy producentów rolnych, rolnicy indywidualni, autoryzowane magazyny pośredniczące w zawieraniu i rozliczaniu transakcji lub świadczące usługi magazynowania, spółki handlowe z obszaru przetwórstwa, firmy produkcyjne, handlowe oraz inwestycyjne. Uruchomienie platformy pozwoli krajowym podmiotom na oferowanie produktów na rynkach UE oraz perspektywicznych rynkach pozaunijnych. Dużą zaletą oferowanych przez giełdę kontraktów jest ich wystandaryzowanie, co oznacza, że każdy uczestnik rynku − decydując się na skorzystanie z usług giełdy − zawiera umowę na takich samych warunkach. Z góry określone są w nich: zasady realizacji kontraktu i jego rozliczania, minimalne parametry jakościowe towaru, wielkość partii towaru, metody oceny jakości towaru itp.²¹.

Projekt był realizowany w ramach strategicznego programu badań naukowych i prac rozwojowych „Społeczny i gospodarczy rozwój Polski w warunkach globalizujących się rynków” Narodowego Centrum Badań i Rozwoju „Gospostrateg” przez konsorcjum w składzie: Krajowy Ośrodek Wsparcia Rolnictwa − lider projektu, Instytut Ekonomiki Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej − Państwowy Instytut Badawczy (IERiGŻ-PIB) oraz Instytut Biotechnologii Przemysłu Rolno-Spożywczego (IBPRS).

Projekt składał się z 7 zadań. Rozpoczął się 1 czerwca 2018 roku, a zakończył 31 sierpnia 2020 roku. Pilotaż elektronicznej Platformy Żywnościowej dla rynku spotowego realizowany został od marca do sierpnia 2020 roku. W tym okresie do obrotu została wprowadzona pszenica w trzech klasach jakościowych oraz żyto²².

W wyniku zakończenia realizacji fazy badawczej projektu (faza A) opracowano raporty, które posłużyły do praktycznego wdrożenia projektu (fazy B):

• raport zawierający szczegółową analizę rynku rolno-spożywczego w Polsce wraz z rekomendacjami produktów, które mogą być przedmiotem obrotu handlowego na Platformie Żywnościowej wraz z „Bilansowym Aneksem do raportu − Analiza rynku rolno-spożywczego w Polsce wraz z rekomendacjami produktów, które mogą być przedmiotem obrotu handlowego na Platformie Żywnościowej w ujęciu rocznym 2017/2018” (IERiGŻ-PIB);

• raport zawierający rekomendacje dotyczące minimalnych parametrów jakościowych i klasyfikacji produktów oferowanych na tej platformie (IERiGŻ-PIB);
• raport dotyczący funkcjonowania rozwiniętych i nowoczesnych giełd towarowych na świecie, rekomendujący rozwiązania dotyczące zorganizowanego handlu w formule rynku SPOT oraz rynku terminowego w Polsce (IERiGŻ-PIB);
• raport przedstawiający propozycje dotyczące metod próbobrania i oznaczania jakości, niezbędnego wyposażenia wykorzystywanego do oceny jakości, znakowania towaru, jego opakowania i warunków przechowywania dla pięciu najbardziej perspektywicznych produktów rolno-spożywczych oferowanych na Platformie Żywnościowej (IBPRS);
• raport określający zagrożenia wystąpienia substancji skażających dla produktów oferowanych na Platformie Żywnościowej (IBPRS)²³.

W wyniku realizacji fazy B wykonano następujące zadania projektowe:

2. Opracowanie „Studium Wykonalności” projektu Platforma Żywnościowa.
3. Opracowanie zasad, procedur, wzorów dokumentów związanych z pilotażowym wdrażaniem projektu.
4. Przygotowanie projektu stosownych regulacji prawnych.
5. Pilotaż proponowanego rozwiązania Platformy Żywnościowej.
6. Opracowanie materiałów informacyjnych dla potencjalnych użytkowników Platformy Żywnościowej.
7. Organizowanie spotkań informacyjnych, seminariów, konferencji szkoleniowych.

W ramach zadania II opracowano „Studium Wykonalności” wdrożenia Platformy Żywnościowej dla wytypowanej w ramach zadania nr I grupy produktów rolno-spożywczych, które mogą być przedmiotem obrotu w formule rynku spot i terminowego²⁴.

Celem zadania III było opracowanie dokumentów operacyjnych niezbędnych do wdrożenia Platformy Żywnościowej w fazie pilotażu, które będą regulowały zasady działania uczestników platformy. Opracowano następujące dokumenty operacyjne:

• „Regulamin Rynku Towarów Rolno-Spożywczych”
• „Szczegółowe zasady obliczania wysokości i pobierania opłat”
• „Regulamin Uczestnictwa w Systemie Magazynów Autoryzowanych”
• „Warunki uczestnictwa w laboratoryjnych badaniach jakościowych zbóż na rynku towarów rolno-spożywczych”
• „Umowa na przeprowadzenie kontroli autoryzacyjnych oraz okresowych kontroli autoryzacyjnych magazynów zbożowych w systemie Magazynów Autoryzowanych”
• „Procedury operatora rynku”.

Przygotowane dokumenty regulują zasady działania Platformy Żywnościowej²⁵.

Celem zadania IV była identyfikacja i analiza luk prawnych, które uniemożliwiały podmiotom prowadzącym działalność na polskim rynku zawieranie kontraktów typu SPOT oraz kontraktów terminowych, a także opracowanie projektu krajowych regulacji prawnych umożliwiających podmiotom zawieranie ww. kontraktów. W ramach zadania IV opracowano następujące projekty regulacji prawnych:

• projekt ustawy o magazynach autoryzowanych oraz o zmianie ustawy o rezerwach strategicznych i innych ustaw;
• projekt rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi w sprawie wzoru wniosku o wpis do rejestru magazynów autoryzowanych;
• projekt uzasadnienia do projektu ustawy o magazynach autoryzowanych oraz o zmianie ustawy o rezerwach strategicznych i innych ustaw.

Zadanie V zakończyło się zgodnie z planem, tj. 31.08.2020 roku. W okresie pilotażowym sprzedano łącznie 1250 ton pszenicy. Udało się również pozyskać 34 autoryzowane magazyny oraz trzy domy maklerskie. W trakcie trwania pilotażu wprowadzono dwa towary: pszenicę oraz żyto. Obrót tymi towarami odbywa się w dwóch równolegle funkcjonujących systemach: kursu jednolitego oraz aukcyjnym. Na etapie autoryzacji każdy magazyn wskazuje rodzaj towaru, jaki będzie przechowywał: pszenica i/lub żyto²⁶.

W wyniku realizacji zadań VI i VII opracowano i uruchomiono stronę internetową Platformy Żywnościowej (w języku polskim i angielskim), wyprodukowano oraz wyemitowano film informacyjny w środkach masowego przekazu, prowadzono grupy użytkowników Platformy Żywnościowej w mediach społecznościowych. Ponadto, w ramach realizacji zadań projektowych dostarczono wiedzę potencjalnym użytkownikom i przeszkolono ponad 16 500 osób z zasad funkcjonowania rynków zorganizowanych oraz zasad działania Platformy − ponad 9 500 potencjalnych uczestników rynku przeszkolono w formie stacjonarnej/wideokonferencji, a ponad 7 000 osób − w formie szkolenia w trybie e-learningu²⁷.

Z oceną skutków wdrożenia Platformy Żywnościowej należy jeszcze poczekać kilka lat. Pilotaż projektu przypadł na pierwszy okres obecności pandemii COVID-19. Niemniej zrealizowano pierwsze transakcje i z wypowiedzi przedstawicieli MRiRW oraz GPW widać dalszą chęć rozwoju tego projektu. Warto również podkreślić, że samo zrealizowanie Platformy Żywnościowej jest dobrym przykładem na to, jak można zmieniać polskie rolnictwo realizując innowacje systemowe, które pozwalają uczestnikom rynku rolno- spożywczego na nową organizację handlu towarami rolno-spożywczymi. Kolejnym przykładem tego typu innowacji produktowych jest teledetekcja w rolnictwie, który z projektów badawczych przekształcił się bardzo szybko w nowoczesne przedsięwzięcie do przeciwdziałania skutkom suszy, które jest cały czas udoskonalane.

    4. Wykorzystanie teledetekcji w rolnictwie

Teledetekcja satelitarna jest nowoczesnym rozwiązaniem umożliwiającym pozyskiwanie informacji o charakterze przestrzennym. Na podstawie zdjęć satelitarnych można określić m.in.: klasy pokrycia i użytkowania terenu, strukturę upraw, stan rozwojowy, kondycję roślinności, dostępność wody, a także prognozować plony oraz szacować zbiory i straty²⁸.

KOWR realizował dwa projekty badawczo-rozwojowe dotyczące teledetekcji satelitarnej, tj.: „Wykorzystanie teledetekcji do zarządzania Zasobem Własności Rolnej Skarbu Państwa − etap pilotażowy” i „Weryfikacja zastosowania teledetekcji dla celów monitoringu stanu zagospodarowania gruntów”.

Celem projektu „Wykorzystanie teledetekcji do zarządzania Zasobem Własności Rolnej Skarbu Państwa − etap pilotażowy” było przeprowadzenie badań naukowych i prac rozwojowych związanych z szacowaniem strat powstałych na skutek niekorzystnych zjawisk atmosferycznych (głównie wymarznięć, wymoknięć, suszy) na działkach rolnych − w tym Zasobu WRSP − za pomocą synergii danych satelitarnych, termicznych i meteorologicznych²⁹.

Jednym z elementów wypracowanych podczas wdrażania tego projektu były bazy danych meteorologicznych budowane z wykorzystaniem danych meteorologicznych pochodzących z Instytutu Meteorologii i Gospodarki Wodnej − Państwowego Instytutu Badawczego oraz innych źródeł, w tym z Instytutu Uprawy Nawożenia i Gleboznawstwa − Państwowego Instytutu Badawczego (IUNG-PIB) w Puławach. W ramach realizacji projektu została przygotowana ekspertyza „Ocena reprezentatywności opadowych stacji pomiarowych Instytutu Uprawy Nawożenia i Gleboznawstwa − Państwowego Instytutu Badawczego w Puławach w odniesieniu do wymogów Międzynarodowej Organizacji Meteorologicznej”. Jej celem była analiza w terenie reprezentatywnej próby wybranych stacji pomiarowych IUNG-PIB w zakresie spełniania wymagań stawianych urządzeniom pomiarowym oraz analizy   reprezentatywności   częstotliwości   prowadzonych   przez    IUNG-PIB pomiarów wysokości opadu atmosferycznego na wybranych stacjach.

Celem drugiego projektu badawczo-rozwojowego „Weryfikacja zastosowania teledetekcji dla celów monitoringu stanu zagospodarowania gruntów” było monitorowanie stanu zagospodarowania gruntów i określenie czy grunty te są użytkowane zgodnie z ich przeznaczeniem. Projekt obejmował 500 wybranych działek na terenie województwa podlaskiego, w przypadku których kontrola w terenie była nieefektywna kosztowo. Dzięki realizacji tego projektu KOWR otrzymał listę działek, w przypadku których ryzyko, że są one niewłaściwie gospodarowane, jest bliskie 100% i należy je poddać kontroli³⁰.

Działania KOWR związane z opracowaniem i przygotowaniem pilotażowych projektów badawczo-rozwojowych wykorzystania teledetekcji satelitarnej w rolnictwie dotyczyły m.in.:

• dostarczenia danych statystycznych do modeli matematycznych szacujących straty powstałe w wyniku niekorzystnych zjawisk atmosferycznych;
• umożliwienia przeprowadzenia badań w terenie na gruntach spółek podległych KOWR;
• zorganizowania czterech konferencji dla jednostek funkcjonujących w obszarze rolnictwa o możliwościach, jakie daje wykorzystanie teledetekcji satelitarnej;
• przeszkolenia (w ramach 3 rodzajów szkoleń) części kadry z OT KOWR w 16 województwach z zakresu posługiwania się zdjęciami satelitarnymi, generowania wskaźników wegetacyjnych i obsługi oprogramowania;
• przygotowania i rozpowszechnienia broszury informacyjnej dla producentów rolnych „Teledetekcja satelitarna w rolnictwie − szanse i możliwości”³¹.

Dzięki realizowanym projektom uzyskano wiedzę na temat możliwości wykorzystania teledetekcji satelitarnej do monitorowania stanu upraw. Potwierdzona została wysoka dokładność autorskich algorytmów szacujących szkody, bazujących na wskaźnikach teledetekcyjnych, co daje podstawę do szerszego wykorzystywania technik teledetekcyjnych w zakresie monitorowania upraw³².

W wyniku dalszej realizacji projektu teledetekcji w rolnictwie opracowano geoserwis, którego celem jest wsparcie administracji, w tym urzędów wojewódzkich oraz ARiMR, w monitorowaniu suszy rolniczej w 2020 roku. Projekt bazuje na ogólnodostępnych i darmowych danych satelitarnych. Budowa geoserwisu jest odpowiedzią Krajowego Ośrodka Wsparcia Rolnictwa na zmianę procedury szacowania strat suszy w 2020 roku oraz jest komplementarnym narzędziem dla Systemu Monitoringu Suszy Rolniczej opracowanego przez Instytut Uprawy Nawożenia i Gleboznawstwa IUNG-PIB. Geoserwis jest dostępny dla autoryzowanych użytkowników − przedstawicieli administracji publicznej, w tym w szczególności urzędów wojewódzkich³³.

Geoserwis prezentuje dwa rodzaje map: mapy warunków wzrostu upraw opracowane na podstawie danych satelitarnych, a więc prezentujących realne warunki wzrostu upraw (mapy archiwalne i bieżące) oraz mapy oceny redukcji plonów, prezentujące sugerowany poziom utraty plonów wybranych upraw w wyniku wystąpienia suszy w okresach największego zapotrzebowania na wodę tych upraw. Dodatkowo geoserwis umożliwia wygenerowanie czterech rodzajów raportów, dostosowanych do potrzeb odbiorców końcowych. Raporty mają na celu dostarczenie informacji statystycznej i map dotyczących obszaru całego kraju, województw, powiatów i gmin, jak również pojedynczych pól uprawowych i pól należących do wybranych producentów rolnych. Krajowy Ośrodek Wsparcia Rolnictwa, badając suszę rolniczą w 2020 roku, realizuje drugi innowacyjny projekt oparty o dane teledetekcji satelitarnej. W 2019 roku KOWR wykonał badania naukowe i prace rozwojowe w ramach projektu „Wykorzystanie teledetekcji do zarządzania Zasobem Własności Rolnej Skarbu Państwa − etap pilotażowy”. W latach 2021−2023 KOWR planuje budowę Systemu Satelitarnego Monitorowania Upraw Rolnych w Polsce³⁴.

Kolejnym przykładem systemowej innowacji, która rozwija się jako projekt od ogółu do szczegółu jest wykorzystanie technologii blockchain w rolnictwie.

5. Technologia blockchain w rolnictwie

Technologia cyfrowa blockchain umożliwia monitorowanie bezpieczeństwa i jakości żywności, ze szczególnym uwzględnieniem hodowli zwierząt i produkcji żywności. Podstawową zaletą technologii blockchain jest zapewnienie efektywnego obiegu informacji na wszystkich etapach/ogniwach łańcucha dostaw żywności. Wykorzystanie technologii blockchain umożliwi paszportyzację żywności, czyli „sformalizowane śledzenie” drogi produktu od pola do stołu. Wdrożenie systemu zapewni hodowcom/rolnikom wiarygodność

i wzrost opłacalności produkcji zwierzęcej, a producentom oraz konsumentom żywności zagwarantuje, że finalny produkt jest najwyższej jakości. Podstawowym zadaniem systemu cyfrowego monitorowania informacji w łańcuchu dostaw żywności jest:

• uwiarygodnienie pochodzenia, jakości żywienia i stanu zdrowia zwierząt,
• kontrola warunków transportu, rozbioru i przechowania mięsa,
• zapewnienie powtarzalności w produkcji mięsa wysokiej jakości³⁵.

W wyniku zrealizowanych działań prowadzono prace nad koncepcją projektu badawczo-rozwojowego związanego z paszportyzacją polskiej żywności, które dotyczyły:

• rozpoznania podmiotów naukowych mających odpowiedni potencjał uczestniczenia w projekcie;
• poszukiwania organizacji rolniczych i branżowych mogących uczestniczyć w projekcie;
• wytypowania gospodarstw rolnych z odpowiednim potencjałem produkcyjnym, którym można zaproponować uczestniczenie w pilotażu projektu;
• wytypowania firm przetwórczych i handlowych, którym można zaproponować uczestniczenie w pilotażu projektu³⁶.

W rezultacie w 2020 roku rozpoczęto projekt paszportyzacji polskiej żywności, który polega na zapewnieniu większej wiarygodności, przejrzystości i pewności informacji

o produktach rolno-spożywczych. Projekt ma na celu także wzrost pozytywnego wizerunku produkowanej w Polsce żywności za granicą oraz zoptymalizowanie zaangażowania poszczególnych instytucji do zadań i procesów związanych z zapewnianiem bezpieczeństwa

i jakości żywności. Jednocześnie funkcjonalności projektu udostępnią informację

• pochodzeniu produktu odbiorcy końcowemu³⁷. Projekt jest wspierany przez GovTech Polska³⁸.

Realizacja projektu ma fundamentalne znaczenie, ponieważ epidemia COVID-19 rozpoczęła proces przemodelowania łańcucha dostaw w całym globalnym świecie. Dlatego umożliwienie w przyszłości identyfikacji żywności jako całościowego produktu oraz poszczególnych składników użytych do jej produkcji będzie miało fundamentalne znaczenie w walce o klienta zarówno w Polsce, jak i za granicą.

6. Opracowanie systemu monitorowania marnowanej żywności i efektywnego programu racjonalizacji strat i ograniczania marnotrawstwa żywności

Celem projektu jest wzmocnienie instytucji publicznych w zakresie zarządzania polityką publiczną dotyczącą ograniczania strat i marnotrawstwa żywności oraz opracowanie planu przeciwdziałania stratom i marnotrawstwu żywności. Projekt jest realizowany w ramach programu Narodowego Centrum Badań i Rozwoju „Gospostrateg” przez konsorcjum w składzie: Federacja Polskich Banków Żywności (FPBŻ) − lider projektu, Instytut Ochrony Środowiska − Państwowy Instytut Badawczy (IOŚ-PIB), Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego (SGGW) w Warszawie, Krajowy Ośrodek Wsparcia Rolnictwa oraz Polskie Towarzystwo Technologów Żywności (PTTŻ). Projekt składa się z 8 zadań:

1. Oszacowanie strat i marnotrawstwa żywności oraz opracowanie systemu ich monitorowania (IOŚ-IB).
2. Bezpieczeństwo żywnościowe a bezpieczeństwo żywności − partycypacja społeczna (SGGW).
3. Zarządzanie ryzykiem strat i marnotrawstwa żywności (SGGW).
4. Opracowanie założeń monitoringu żywności przekazywanej na cele charytatywne oraz giełdy darowizn żywności (FPBŻ).
5. Strategia racjonalizacji strat i ograniczania marnotrawstwa żywności (KOWR).
6. Kampania społeczna „Nie marnuj jedzenia” (IOŚ-PIB).
7. Ratowanie żywności przed zmarnowaniem (FPBŻ).
8. Procedura przekazywania żywności na cele społeczne – pilotaż (PTTŻ)³⁹.

Realizacja projektu rozpoczęła się 1 września 2018 roku, a jego zakończenie przewiduje się na 31 sierpnia 2021 roku. Do zadań KOWR należy przygotowanie „Krajowej strategii ograniczania strat i marnotrawstwa żywności”, przy tworzeniu której będą wykorzystane wyniki prac konsorcjantów. Strategia będzie zawierała m.in.:

• analizę sytuacji wyjściowej (na podstawie wyników zadań projektowych),
• opis doświadczeń innych krajów w obszarze ograniczania marnotrawienia żywności,
• kierunki i wskaźniki działań,
• obszary wpływające na osiągnięcie celów,
• zidentyfikowane podmioty bezpośrednio i pośrednio związane z marnotrawieniem żywności,
• określenie roli partnerów realizujących w przyszłości strategię,
• rozwiązania legislacyjne lub samoregulujące.

Realizacja powyższego projektu ma fundamentalne znaczenie, jeśli weźmiemy pod uwagę ogłoszony przez UE cel „Neutralności klimatycznej do 2050 r.”⁴⁰. W związku z tym nie ulega żadnej wątpliwości, że transformacji powinien ulec nie tylko nasz sektor energetyczny, lecz również nasz sposób podejścia do marnowania żywności, której wytworzenie zostawia znaczący ślad węglowy.

7. Pożyczki na wsparcie przedsięwzięć mających na celu rozwój obszarów wiejskich i działań innowacyjnych

KOWR umożliwia zaciąganie pożyczek przez rolników ze środków uzyskanych z gospodarowania mieniem Zasobu Własności Rolnej Skarbu Państwa. Wnioski

• pożyczkę mogą składać rolnicy indywidualni prowadzący gospodarstwa rodzinne, w których łączna powierzchnia użytków rolnych nie przekracza 300 ha. Pożyczki mogą zostać udzielone przez KOWR jako wsparcie przedsięwzięć mających na celu rozwój obszarów wiejskich, z przeznaczeniem środków na finansowanie działań innowacyjnych lub rozwojowych związanych z produkcją roślinną, zwierzęcą, hodowlą oraz przetwórstwem rolno- spożywczym⁴¹.

W 2019 roku przewidziano na ten cel 10 mln zł. Maksymalna kwota pożyczki mogła wynieść nie więcej niż 500 tys. zł i 80% kosztów planowanego przedsięwzięcia. Warunkiem uzyskania pożyczki było posiadanie zdolności kredytowej i płynności finansowej, wniesienie stosownego zabezpieczenia, a także wniesienie opłaty prowizyjnej w wysokości 1% wartości pożyczki. Zgodnie z warunkami, oprocentowanie pożyczek zostało ustalone przez KOWR na poziomie 2,87% z sześcioletnim okresem spłaty (w uzasadnionych przypadkach okres spłaty mógł wynieść do 10 lat). Spłata pożyczki będzie następowała na podstawie ustalonego harmonogramu w miesięcznych, kwartalnych lub rocznych terminach płatności poszczególnych rat⁴².

W tym przypadku uruchomiony mechanizm ma charakter innowacji punktowej, a nie systemowej. Niemniej zastosowana innowacja punktowa ma za zadanie stanowić uzupełnienie w stosunku do mechanizmów oferowanych przez WPR.

8. Pozostałe działania innowacyjne i rozwojowe Powstanie terminala intermodalnego przy współpracy z KOWR

We wrześniu 2019 roku podpisano porozumienie w sprawie powstania terminala intermodalnego w Emilianowie koło Bydgoszczy. Terminal będzie dawał możliwość przeładunku i zmiany środków transportu towarów, co przyczyni się do poprawy logistyki

i handlu w sektorze rolno-spożywczym. Sygnatariuszami porozumienia, oprócz KOWR, są: PKP, PKP Cargo, Morski Port Gdynia S.A., Urząd Gminy w Nowej Wsi Wielkiej, Bydgoski Park Przemysłowo-Technologiczny oraz Wojewoda Kujawsko-Pomorski. Powstanie terminala ma istotne znaczenie zarówno w kontekście utworzenia Platformy Żywnościowej, jak

i gospodarki krajowej. Będzie wsparciem polskiego eksportu produktów rolno-spożywczych polegającym na poprawie dostępu do portów morskich na polskim wybrzeżu. Zakłada się, że wokół terminala powstanie obszar inwestycyjny, ukierunkowany na logistykę i przetwórstwo rolno-spożywcze⁴³.

W 2020 roku Krajowy Ośrodek Wsparcia Rolnictwa, Polskie Koleje Państwowe S.A. oraz Bydgoski Park Przemysłowo-Technologiczny Sp. z o.o. podpisały warunkową umowę inwestycyjną budowy terminala intermodalnego Bydgoszcz-Emilianowo. To kolejny krok do powstania pierwszego terminala przeładunkowego dla towarów rolno-spożywczych

w województwie kujawsko-pomorskim. Zgodnie z warunkową umową, inwestycja w postaci budowy terminala intermodalnego Bydgoszcz-Emilianowo powstanie na obszarze około 5 ha i będzie polegała na wybudowaniu terminala wraz z niezbędnym zapleczem. Rolą Krajowego Ośrodka Wsparcia Rolnictwa jest powołanie spółki celowej oraz wniesienie niezbędnego kapitału założycielskiego dla przygotowania procesu inwestycyjnego. Pozostali wspólnicy przystąpią do spółki oraz zapewnią niezbędne wsparcie do przygotowania i realizacji inwestycji.    Terminal    intermodalny    Bydgoszcz-Emilianowo    będzie    dawał    możliwość przeładunku i zamiany środków transportu towarów, w tym w szczególności towarów rolno- spożywczych. Budowa terminala przyczyni się do poprawy logistyki i handlu oraz ułatwi eksport⁴⁴. Terminal wraz z zapleczem magazynowym i obsługowym ma na celu:

• poprawę logistyki,
• skrócenie czasu oczekiwania na załadunek/przeładunek,

• zwiększenie zdolności przeładunkowych polskich portów morskich poprzez pełnienie roli zewnętrznej bramy dla portów Trójmiasta, w tym w szczególności Portu Morskiego Gdynia.

9. Terminale przeładunkowe w portach morskich

Dostrzeżono, że istnieją przeszkody w dostępie do terminali przeładunkowych

w portach morskich. Porty morskie są własnością Skarbu Państwa, jednak terminale przeładunkowe należą do globalnych firm działających w branży handlu towarami rolno- spożywczymi. To determinuje ich politykę usługową. W związku z powyższym, KOWR przeprowadził rozeznanie i podjął negocjacje w celu zakupu dwóch terminali zbożowych − jednego działającego w Porcie Świnoujście i drugiego – w Porcie Gdynia. Efektem tych działań będzie wspieranie eksportu produktów rolno-spożywczych. Zakup terminali znacznie ułatwi dostęp do portów morskich wszystkim podmiotom na tych samych warunkach oraz ułatwi eksport podmiotom dokonującym transakcji na Platformie Żywnościowej⁴⁵.

PODSUMOWANIE

Kluczowym wyzwaniem stojącym przed polskim rolnictwem jest zwiększenie jego konkurencyjności. Wymaga to efektywnego wdrażania rozwiązań innowacyjnych przez współpracę pomiędzy sektorem naukowo-badawczym, administracją i przedsiębiorstwami sektora rolno-spożywczego oraz wdrażanie praktycznych rozwiązań naukowych.

W Polsce innowacje w rolnictwie mają charakter punktowy oraz systemowy. Innowacje punktowe realizowane są poprzez dwa narzędzia: I PROW oraz II SIR. Pierwsze z nich PROW w ramach II filara WPR polega na udzielaniu wsparcia finansowego na doskonalenie metod produkcji, głównie poprzez modernizację gospodarstw rolnych czy inwestycje w środki trwałe. Drugie z nich SIR polega na stworzeniu oraz rozwijaniu Sieci na rzecz innowacji w rolnictwie i na obszarach wiejskich poprzez wymianę wiedzy fachowej oraz dobrych praktyk w z zakresie innowacji oraz zapewnienie fachowej pomocy przy opracowaniu oraz realizacji projektów innowacyjnych w rolnictwie i sektorze rolno- spożywczym.

Z kolei innowacje systemowe są realizowane przez Departament Innowacji Krajowego Ośrodka Wsparcia Rolnictwa. Mają charakter dużych przedsięwzięć projektowych, w wyniku których są wdrażane rozwiązania niemożliwe do wykonania w wyniku zmian legislacyjnych czy instytucjonalnych:

• Platforma Żywnościowa − stworzenie platforma handlu (giełda), która pozwala uczestnikom rynku rolno-spożywczego na zawieranie kontraktów typu SPOT, a w dalszej perspektywie − kontraktów terminowych. Przyjęte rozwiązania zapewniają bezpieczną i kompleksową obsługę transakcji handlowych.
• Teledetekcja satelitarna w rolnictwie − stworzenie geoserwisu jako wsparcia dla administracji publicznej w monitoringu i przeciwdziałaniu występowania suszy rolniczej.
• Technologia blockchain w rolnictwie − paszportyzacji polskiej żywności, która polega na zapewnieniu większej wiarygodności, przejrzystości i pewności informacji o produktach rolno-spożywczych.
• Przeciwdziałanie marnowania żywności − wypracowanie rozwiązań mających wpływ na wzmocnienie instytucji publicznych w zakresie zarządzania polityką publiczną dotyczącą ograniczania strat i marnotrawienia żywności.

Rolnictwo oraz sektor rolno-spożywczy wymagają wieloletnich skoordynowanych działań innowacyjnych, które powinny podlegać wieloaspektowej ewaluacji w celu oceny ich wpływu na: poprawę dochodowości, zwiększenie konkurencyjności, jak również integrację

i skracanie łańcucha żywnościowego wśród podmiotów funkcjonujących w sektorze rolno- spożywczym. Tylko takie rozwiązanie umożliwi w przyszłości skuteczną implementację innowacji w rozproszonym i niedofinansowanym sektorze rolnym.

¹ Wiatrak A., Sieć innowacji w rolnictwie − istota, cele i uwarunkowania, „Roczniki Naukowe Stowarzyszenia Ekonomistów Rolnictwa i Agrobiznesu” 2016, t. 18, nr 3, s. 380−384.

² Bogadienko J., Zarządzanie w spiralnie zapętlonej sieci – refleksje nad relacjami międzyorganizacyjnymi,„Przegląd Organizacji” 2016, nr 2, s. 21−29, cyt. za: Wiatrak A., Sieć innowacji…, op. cit.

³ Wiatrak A., Organizacje sieciowe – istota ich działania i zarządzania, „Współczesne Zarządzanie” 2003, nr 3,

s. 7−18, cyt. za: Wiatrak A., Sieć innowacji…, op. cit.

⁴ Lamparska K., Innowacje otwarte a struktura sieciowa – ujęcie teoretyczne, [w:] Zarządzanie innowacjami

w przedsiębiorstwie, red. R. Żuber, Wydawnictwo Difin, Warszawa 2016, s. 42−55, cyt. za: Wiatrak A., Sieć innowacji…, op. cit.

⁵ Wiatrak A., Sieć innowacji…, op. cit.

⁶ Ibidem.

⁷ Romanowska E., Ewolucja polityki innowacyjnej Unii Europejskiej. Strategia oraz instrumentarium wsparcia innowacyjności w kontekście integracji z UE, „Przedsiębiorstwo we Współczesnej Gospodarce. Teoria i Praktyka” 2014, nr 2, s. 5−27, cyt. za: Wiatrak A., Sieć innowacji…, op. cit.

⁸ Strona internetowa Komisji Europejskiej: http://publications.europa.eu/resource/cellar/8d8026dc-d7d7-4d04- 8896-e13ef636ae6b.0012.02/DOC_5, data odczytu: 27.09.2020 r.

⁹ Wiatrak A., Sieć innowacji…, op. cit.

¹⁰ Ibidem.

¹¹ Ibidem.

¹² Wiatrak A., Istota i uwarunkowania usług brokerskich we wdrażaniu innowacji w agrobiznesie, „Roczniki Naukowe Stowarzyszenia Ekonomistów Rolnictwa i Agrobiznesu” 2018, t. 20, nr 4, s. 200−204.

¹³ Ibidem.

¹⁴ Strona internetowa Krajowej Sieci Obszarów Wiejskich/SIR: http://ksow.pl/sir.html, data odczytu: 27.09.2020 r.

¹⁵ Sprawozdanie z działalności Krajowego Ośrodka Wsparcia Rolnictwa, 2017, s. 1−268.

¹⁶    https://www.kowr.gov.pl/biuro-prasowe/aktualnosci/krajowy-osrodek-wsparcia-rolnictwa,    data    odczytu: 02.10.2020 r.

¹⁷ Sprawozdanie z działalności Krajowego Ośrodka Wsparcia Rolnictwa w 2018 roku, s. 1−232.

¹⁸ Sprawozdanie z działalności Krajowego Ośrodka Wsparcia Rolnictwa w 2019 roku, s. 1−238.

¹⁹ Ibidem.

²⁰ Ibidem.

²¹ Ibidem.

²² Ibidem.

²³ Ibidem.

²⁴ Ibidem.

²⁵ Ibidem.

²⁶ Strona internetowa KOWR: https://www.kowr.gov.pl/biuro-prasowe/aktualnosci/zakonczenie-pilotazu- platformy-zywnosciowej, data odczytu 03.10.2020 r.

²⁷    Strona    internetowa    KOWR:    https://www.kowr.gov.pl/biuro-prasowe/aktualnosci/projekt-platforma- zywnosciowa-zakonczenie-realizacji-zadan-vi-i-vii, data odczytu 03.10.2020 r.

²⁸ Sprawozdanie z działalności Krajowego Ośrodka Wsparcia Rolnictwa w 2019 roku., s. 1−238.

²⁹ Ibidem.

³⁰ Ibidem.

³¹ Ibidem.

³² Ibidem.

³³ Strona internetowa KOWR: https://www.kowr.gov.pl/biuro-prasowe/aktualnosci/kowr-wspiera-monitoring- suszy-rolniczej, data odczytu: 03.10.2020 r.

³⁴ Ibidem.

³⁵ Sprawozdanie z działalności Krajowego Ośrodka Wsparcia Rolnictwa w 2019 roku, s. 1−238.

³⁶ Ibidem.

³⁷ Strona internetowa KOWR: https://www.kowr.gov.pl/biuro-prasowe/aktualnosci/zaproszenie-do-udzialu-w- prezentacji-mozliwosci-technologicznych-w-ramach-projektu-paszportyzacja-polskiej-zywnosci, data odczytu: 03.10.2020 r.

³⁸    Strona    internetowa    KOWR:    https://www.kowr.gov.pl/biuro-prasowe/aktualnosci/powstaje-koncepcja- projektu-paszportyzacji-zywnosci, data odczytu: 03.10.2020 r.

³⁹ Ibidem.

⁴⁰ Strona internetowa Komisji Europejskiej: https://op.europa.eu/pl/publication-detail/-/publication/92f6d5bc- 76bc-11e9-9f05-01aa75ed71a1/language-pl/format-PDF/source-101373850, data odczytu: 03.10.2020 r.

⁴¹ Sprawozdanie z działalności Krajowego Ośrodka Wsparcia Rolnictwa w 2019 roku, s. 1−238.

⁴² Ibidem.

⁴³ Ibidem.

⁴⁴ Strona internetowa KOWR: https://www.kowr.gov.pl/biuro-prasowe/aktualnosci/terminal-emilianowo- umowa-inwestycyjna-podpisana, data odczytu: 03.10.2020 r.

⁴⁵ Sprawozdanie z działalności Krajowego Ośrodka Wsparcia Rolnictwa w 2019 roku., str. 1−238.

The post Raport: Narzędzia wsparcia realizacji innowacji w rolnictwie first appeared on FUNDACJA R&D HUB.